657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun Aile Yardım Ödeneği" başlıklı 202 nci maddesinde;
"Evli bulunan Devlet memurlarına aile yardımı ödeneği verilir. Bu yardım, memurun her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışmayan veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık almayan eşi için 1500, çocuklarından herbiri için de 250 gösterge rakamının (72 nci ay dahil olmak üzere 0-6 yaş grubunda yer alan çocuklar için bir kat artırımlı) aylık katsayısı ile çarpılması sonucu elde edilecek miktar üzerinden ödenir. Eşlerden birine iş akdi veya toplu sözleşme gereği çocukları için yapılan aile yardımı ödeneği daha düşük ise, yalnız aradaki fark ödenir..."
"Aile Yardımı Ödeneğinin Ödeme Usulü" başlıklı 203 üncü maddesinde "Aile yardımı ödeneği Devlet memurlarına her ay aylıklarıyla birlikte ödenir..."
"Aile yardımı ödeneğine hak kazanma" başlıklı 204 üncü maddesinde "Memur, eş için ödenen aile yardımı ödeneğine evlendiği? çocuk için ödenen yardıma da çocuğunun doğduğu tarihi takip eden ay başından itibaren hak kazanır."
Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliğinin; "Amaç" başlıklı 1 inci maddesinde "Bu Yönetmeliğin amacı, merkezi yönetim kapsamındaki kamu idarelerinde mali işlemlerin gerçekleştirilmesi ve muhasebeleştirilmesi kapsamında, harcamalarda ödeme belgesine bağlanacak kanıtlayıcı belgeleri ve bunlardan bu Yönetmelikte düzenlenmesi gerekenlerin şekil ve türlerini belirlemektir.";
"Sosyal yardımlar" başlıklı 12 nci maddesinde "Kamu personeline yapılacak sosyal yardım ödemelerinde, ödemenin çeşidine göre aşağıda belirtilen belgeler aranır.
a) Evlenme yardımı: Aile yardımı bildirimi (Örnek No: 14) ödeme belgesine bağlanır.
b) Aile yardımı: Aylıklarla birlikte ödenen bu yardım, personelin ilk işe girişinde alınacak Aile Yardımı Bildirimine (Örnek : 14 ) dayanılarak ödenir. Bu bildirim, personelin aile yardımından yararlanan eş veya çocuk durumunda meydana gelen değişiklikler ile yer değiştirme suretiyle atama halinde yenilenir. Bildirimler, ödeme belgesinin birinci nüshasına eklenir. c) Doğum yardımı: Doğum olayının meydana geldiği yeri ve tarihi belirten ilgilinin dilekçesi ödeme belgesine bağlanır. (.)
Kamu Görevlilerinin Geneline ve Hizmet Kollarına Yönelik Mali ve Sosyal Haklara
İlişkin 2024 ve 2025 Yıllarını Kapsayan 7. Dönem Toplu Sözleşmenin "Aile yardımı
ödeneğinden geriye dönük yararlanma" başlıklı 35 inci maddesinde; "Aile yardımından
yararlanılabilecek eş ve çocuk durumunda meydana gelen değişiklikleri daha sonraki
tarihlerde bildiren personele, ilgili mevzuatı uyarınca aile yardımı ödeneği
verilmesi koşullarının mevcut olması ve 01.10.2023 tarihinden öncesine taşmaması
kaydıyla, anılan bildirime dayanılarak aile yardımı ödeneğinden yararlanabileceği
tarihten önceki üç aya kadar olan dönem için de aile yardımı ödenekleri verilir."
Hükümleri düzenlenmiştir.
Kamu denetçiliği kurumuna intikal eden olayda (2025/17692) verilen tavsiye kararında
izleyen tespit ve değerlendirmelere yer verilmiştir.
Bilindiği üzere eş için ödenen aile yardımı ödeneği, 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 204 üncü maddesinde "evlenme" olayının gerçekleşmesine, çocuk için ödenen aile yardımı ödeneği ise "doğum" olayının gerçekleşmesine bağlanmış ve evlenmenin ve/veya doğum olayının gerçekleştiği tarihi takip eden aybaşından itibaren de bu ödemelere hak kazanılacağı ifade edilmiştir. Aynı Kanunun 202 nci maddesinde ise bu ödeneğin, memurun her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışmayan veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık almayan eşi ve 206 ncı maddedeki istisnalar haricinde çocukları için yapılacağı ifade edilmiştir. 12. Söz konusu madde hükmünden de anlaşılacağı üzere; eş için ödenecek aile yardımı ödeneğinin, evlenme olayının vuku bulması ile çocuk için ödenen aile yardımı ödeneğinin ise doğum olayının vuku bulması ile elde edilen kazanılmış bir hak olarak dikkate alınması gerektiği, ancak eş için ödenecek aile yardımı ödeneğinde, eşin her ne şekilde olursa olsun menfaat karşılığı çalışmaması veya herhangi bir sosyal güvenlik kuruluşundan aylık almaması şartına bağlandığı açıktır.
Anayasa Mahkemesinin 17.04.2008 tarihli ve E.2005/5, K.2008/93 sayılı Kararında Anayasa'nın 2 inci maddesinde yer alan hukuk devletinin temel ilkelerinden biri belirlilik olduğu, bu ilkeye göre, yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerektiği, hukuk güvenliğinin ise normların öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kıldığı belirtilmiştir.
6. Dönem Toplu Sözleşmenin 36 ncı maddesine istinaden, geriye dönük 3 aylık aile yardımı ödendiği belirtilmişse de, toplu sözleşmeler vasıtasıyla esasında kamu görevlilerinin sahip oldukları haklara ilave bazı haklar elde etmelerinin amaçlandığı, dolayısıyla yukarıda yer alan açıklamalar ve ilgili mevzuat hükümleri dikkate alındığında, bahsi geçen Toplu Sözleşme hükmü ile memurlara yeni bir hak verilmesinden ziyade, memurların zaten sahip oldukları hakkın kısıtlandığının görüldüğü; bu bağlamda Danıştay 11. Dairesinin 13.06.2014 tarihli ve E.2013/3728, K.2014/4312 sayılı kararında özetle; normlar hiyerarşisinin, her türlü normun hiyerarşik olarak bir sıra dahilinde sıralanması ve birbirine bağlı olması anlamına geldiği, bunun doğal sonucu olarak, hiyerarşik sıralamada daha altta yer alan bir normun, kendisinden üstte bulunan norma aykırı hükümler içeremeyeceği, alt norm niteliğindeki düzenleyici işlemlerin, bir hakkın kullanımını üst normda öngörülmeyen bir şekilde daraltamayacağı veya kısıtlayamayacağına hükmedildiği dikkate alındığında konuyla ilgili Anayasal hükümler ve 657 sayılı Kanun maddeleriyle tanınan mali hakların mevcut düzenleyici işlemlerle kısıtlanamayacağı açıktır.
Bu kapsamda aile yardımı bildiriminin verilmesinin herhangi bir süre şartına tabi olup olmadığı hususunda 657 sayılı Kanunun ilgili maddelerinde; hakkın hangi şartlarda kazanılıp kaybedileceği, ne şekilde ve ne zaman ödeneceği açıkça düzenlenmiş olmakla beraber geriye dönük talep edilip edilemeyeceği ve bildirim süresine ilişkin bir düzenlemeye yer verilmediği, keza Merkezi Yönetim Harcama Belgeleri Yönetmeliğinde de buna ilişkin bir düzenlemeye rastlanmadığı, dolayısıyla söz konusu bildirim için herhangi bir süre şartı getirilmediği anlaşıldığından hak sahiplerince verilen bildirimlere istinaden geriye dönük olarak aile yardımı talep edilmesinin önünde bir engel bulunmadığı değerlendirilmektedir.
Nitekim Sayıştay 2. Dairesinin 01.02.2010 tarihli ve 553 no.lu ilamında da geriye dönük çocuk yardımı ödenmesinde hukuka aykırılık bulunmadığı yönünde karar verilmiştir.
Sonuçta mevzuat, yargı kararları, Ombudsman'ın emsal Tavsiye Kararları ve tüm dosya kapsamı birlikte değerlendirildiğinde; başvurana eş için ödenen aile yardımı ödeneğinin geriye dönük olarak verilmemesi işleminde hukuka uyarlık bulunmadığı ve eşinin ücretsiz izinde bulunduğu 09.01.2024-21.08.2025 tarihlerini kapsayacak şekilde, eş için ödenen aile yardımı ödeneğinin idareye başvuru tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte başvurana ödenmesi gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşılmıştır.
Dolayısı ile Kamu Denetçiliği Kurumunca sadece başvuruna yönelik olarak verilen ödeme yönündeki tavsiye kararının aynı durumda olan tüm kamu çalışanları için de işletilmesi, hakkaniyet ve adalet ilkelerine uygun düşecektir. Bu konuda uygulama birlikteliği için genel bir duyurunun yapılması ile hak kayıplarının önüne geçilebileceği değerlendirilmektedir.
Diğer yandan, aile yardımı ödeneğinin usul ve esaslarında varsa belirsizliklerin ve hatalı yönlerinin bu fırsat ile tekrar gözden geçirilmesi de ayrıca düşünülmelidir.