Vatandaşı pahalı, çiftçiyi ise düşük fiyata mahküm eden yaş sebze ve meyve zincirine yönelik operasyonda ürünün üreticiden çıktıktan sonra tüketiciye ulaşana kadar geçtiği ticari aşamalar belirlendi. Ürünlerin ekonomik olarak zorunlu olmayan ticari halkalar üzerinden birden fazla kez el değiştirdiği, her işlemde yeni bir alış ve satış fi yatı oluştuğu böylece her işlemde yeni bir ticari marj eklenmesiyle ürünün üreticiden çıktığı fiyat ile tüketiciye ulaştığı fiyat arasındaki farkın büyüdüğü tespit edildi. Vergi Denetim Kurulu (VDK) çalışmasında üreticilerin beyanları; müstahsil makbuzları, şirketlerin alış ve satış kayıtları ile Hal Kayıt Sistemi verileri karşılaştırıldı. Böylece üreticinin ürünü kaç liraya sattığı, şirketin aynı ürünü kayıtlarında kaç liraya aldığı ve sonraki aşamada hangi bedelle sattığı adım adım takip edildi. 1.029 çiftçinin beyanı üzerinden yürütülen çalışmada, üreticinin ürünü hangi fiyattan sattığı ile tedarikçi şirketin aynı ürünü kayıtlarında hangi bedelle aldığı incelendi.
MALİYET YÜKSEK GÖSTERİLDİ
Dikkat çeken örneklerden birinde üreticinin mandalinayı 6-8 TL/kg seviyesinde sattığı yönündeki beyanına karşılık, tedarikçi şirket kayıtlarında aynı ürünün alış maliyeti 28 TL/kg olarak gösterildi. Şirketin ortalama satış fiyatı ise 31,82 TL/kg oldu. Bir başka kayıtta üreticinin satış fiyatı 12 TL olarak beyan edilirken, şirket kayıtlarında ürünün alış bedeli 31,48 TL, ortalama satış fiyatı ise 31,65 TL olarak yer aldı. Böylece şirket kayıtlarında alış ve satış fiyatı arasında yalnızca 17 kuruş fark bulunurken, üreticinin beyan ettiği fiyat ile şirketin kayıtlarındaki alış bedeli arasında 19,48 TL fark oluştu. Vergi incelemelerinde bazı ürünlerin gerçek alış fiyatından daha yüksek bedeller üzerinden kayda alındığı ve bu şekilde şirket kayıtlarında daha yüksek maliyet oluşturulduğu tespitlerine yer verildi. İncelemelerde bazı müstahsil makbuzlarının gerçeği yansıtmadığına yönelik tespitler de yer aldı. Vergi Denetim Kurulu raporlarına göre hayatını kaybetmiş 49 kişi adına 87 müstahsil makbuzu düzenlendiği, söz konusu belgelerin toplam tutarının ise 2,5 milyon lirayı aştığı belirlendi. Bazı büyük tedarikçilerin piyasaya sundukları ürün miktarını olduğundan düşük gösterdikleri de belirlendi. Böylece arzın sınırlı olduğu görüntüsü oluşturulduğu ve bunun fiyatların yükselmesine zemin hazırladığı değerlendirmesi dosyaya yansıdı
TARLADA 5 TL MARKETTE 100 TL
Tarlada yeni hasat limon 5 liraya gerilerken, hal fiyatı 10 lira seviyesinde. Pazarda 40-50, marketlerde 80-100 liraya kadar çıkıyor. Fiyat makasının temelinde ise; yeni sezon ürününün henüz sınırlı miktarda piyasaya girmesi, erkenci, yani talebi karşılayacak durumda olmaması ve geçen sezondan depolanan yüz binlerce ton limonun hala satışta olması var. Depolarda yaklaşık 400-500 bin ton limon stoklanabiliyor. Ancak uzmanlar stok limonların piyasada fiyat manipülasyonu yapılması için kullanılabildiğini ifade ediyor. Limonun depoda tutulması durumunda depolama, işçilik, fire, nakliye ve finansman maliyetleri de ürüne ekleniyor. Bunun yanında tüccar, hal, dağıtıcı ve perakendeci aşamalarındaki ticari marjlar da nihai fiyatı yükseltiyor. Adana'da narenciye üreticisi Bekir Yıldız, şu anda 5 liraya kadar gerileyen erkenci limon fiyatının piyasadaki gerçek fiyatı yansıtmadığını belirterek "Asıl ürün kasım ve aralıkta piyasaya girecek. O nedenle üreticiden alım yok. Birkaç ay sonra arz artacak ve çarşı pazarda fiyatların düşmesini bekliyoruz" dedi.