Sayıştay Başkanlığının TBMM'ye sunduğu Karadeniz Teknik Üniversitesi 2025 Yılı Denetim Raporu, kamu kurumlarında emekli çalıştırma yasağının üniversite iktisadi işletmelerinde nasıl delindiğini ortaya koydu. 5335 sayılı Kanun'un 30'uncu maddesine göre herhangi bir sosyal güvenlik kurumundan emekli veya yaşlılık aylığı alanlar, aylıkları kesilmeden kamu kurumlarında, döner sermayelerde ve kamuya bağlı işletmelerde çalışamıyor. KTÜ'ye ait Turizm Eğitim ve Uygulama Merkezi İktisadi İşletmesinde ise 9 emekli aylıklarını almaya devam ederek çalıştı. Bunların 3'ü normal yoldan, 6'sı ise 7438 sayılı Kanun'la getirilen EYT düzenlemesinden yararlanarak emekli olmuştu. Bunun mümkün olmasının nedeni, SGK'nın işletmeyi 2002'den beri "2" mahiyet koduyla, yani özel sektör işyeri olarak tanımlaması oldu. Özel sektörde emekliler maaşları kesilmeden, sosyal güvenlik destek primi ödenerek çalışabiliyor. Sayıştay'a göre işletmenin üniversiteden ayrı bir tüzel kişiliği yok ve sermayesinin tamamı üniversiteye ait. Bu nedenle kamu işyerlerine verilen "1" koduyla işlem görmesi gerekiyor. Üniversite, işletmenin özel hukuka tabi ticari bir faaliyet yürüttüğünü savundu ve SGK'nın "1" koduna geçiş işlemine karşı açtığı davada ara karar aldığını bildirdi. Sayıştay ise ara kararın kesin karar niteliğinde olmadığını vurgulayarak işletmenin "1" koduyla işlem görmesini, emekli personel çalıştırılıyorsa emekli maaşlarının kesilmesini istedi.
9 emekli, maaşları kesilmeden kamu işletmesinde çalıştı
Raporda tespit şu ifadelerle yer aldı:
"Karadeniz Teknik Üniversitesi Turizm Eğitim ve Uygulama Merkezi İktisadi İşletmesinde Sosyal Güvenlik Kurumundan yaşlılık aylığı alan personel çalıştırıldığı görülmüştür."
Sayıştay'ın incelemesine göre bu personelden 3'ü 5510 sayılı Kanun'un 4/a maddesi kapsamında emekli statüsündeydi. 6'sı ise 1 Mart 2023 tarihli ve 7438 sayılı Kanun'dan, yani kamuoyunda EYT olarak bilinen emeklilikte yaşa takılanlar düzenlemesinden yararlanarak 4/a kapsamında emekli olmuştu. Dokuz kişinin tamamı emekli aylığını almaya devam ediyordu.
Kanun: Emekliler kamuda maaşı kesilmeden çalışamaz
Sayıştay, 21 Nisan 2005 tarihli ve 5335 sayılı Kanun'un 30'uncu maddesine dayandı. Bu maddeye göre herhangi bir sosyal güvenlik kurumundan emeklilik veya yaşlılık aylığı alanlar, aylıkları kesilmeden şu yerlerde herhangi bir kadro, pozisyon veya görevde çalıştırılamıyor ve görev yapamıyor:
-Genel bütçeye dahil daireler ve katma bütçeli idareler
-Döner sermayeler ve fonlar
-Belediyeler, il özel idareleri ve bunların kurduğu birlik ve işletmeler
-Sosyal güvenlik kurumları ve bütçeden yardım alan kuruluşlar
-Özel kanunla kurulmuş diğer kamu kurum, kurul, üst kurul ve kuruluşları
-Kamu iktisadi teşebbüsleri, bağlı ortaklıkları, müessese ve işletmeleri
-Sermayesinin yüzde 50'sinden fazlası kamuya ait diğer ortaklıklar
Kilit nokta: SGK'daki işyeri kodu
Sayıştay'a göre sorunun kaynağı, SGK'nın işletmeye verdiği işyeri kodu. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği'nin 28'inci maddesine göre SGK her işyerine bir sicil numarası veriyor ve bu numaradaki "mahiyet kodu" işyerinin kamu mu özel mi olduğunu gösteriyor:
"2" mahiyet kodu: Özel sektöre ait devamlı işyerlerine veriliyor.
"1" mahiyet kodu: Genel yönetim kapsamındaki kamu idareleri, kamu iktisadi teşebbüsleri ve bunlara bağlı idare, ortaklık, müessese ve işletmeler, bunların ödenmiş sermayesinin yüzde 50'sinden fazlasına sahip olduğu ortaklık ve işletmeler ile özel kanunlarına göre personel çalıştıran diğer kamu kurumlarına ait işyerlerine veriliyor.
Sayıştay, "2" koduyla tanımlanan işletmelerin emeklileri nasıl çalıştırabildiğini şöyle açıkladı:
"Sosyal Güvenlik Kurumunun, bahse konu durumda da olduğu gibi, bu işletmelere zaman zaman beyanları doğrultusunda (2) koduyla 'özel sektöre ait işyeri' statüsünde işlem yapabilmekte, böylece emekli maaşları kesilmeksizin sosyal güvenlik destek primi kesilerek emekli personel çalıştırdıkları görülebilmektedir."
Ticaret siciline kayıt tüzel kişilik kazandırmıyor
Sayıştay, işletmenin neden kamu işyeri sayılması gerektiğini de açıkladı. İşletmenin tamamı KTÜ'ye ait ve üniversiteden ayrı bir tüzel kişiliği yok. Sermayesi 1.142.821,86 TL ve bu tutar üniversitenin bilançosunda "Mal ve Hizmet Üreten Kuruluşlara Yatırılan Sermayeler" hesabında kayıtlı.
Sayıştay'a göre işletmenin ticaret siciline kaydolması, tacir sayılması ve vergi mükellefi olması da bu durumu değiştirmiyor:
"Bu işletmelerin ticaret siciline kaydolması, tacir sayılması ve vergi mükellefiyeti tesis etmesinin işletmeye tüzel kişilik kazandırmamaktadır. Zira tüzel kişiliğin ancak kanunun açık hükmüyle kurulabileceği, bu işletmelerin 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 125'inci maddesinde sayılan ve tüzel kişiliği haiz olan ticaret şirketlerinden olmadıkları açıktır."
Sayıştay bu nedenle üniversiteye bağlı, ayrı tüzel kişiliği olmayan ve sermayesinin tamamı üniversiteye ait olan iktisadi işletmelerin "1" mahiyet koduyla işlem görmesi ve emekli personel çalıştırmaması gerektiği sonucuna vardı.
Üniversite: 2002'den beri özel sektör koduyla çalışıyoruz
KTÜ, Sayıştay'a verdiği cevapta şu gerekçeleri ileri sürdü:
-İktisadi İşletme, faaliyete başladığı 2002'den bu yana SGK tarafından "2" özel sektör koduyla tanımlandı ve işlemler yıllardır bu kod üzerinden yürütülüyor.
-İşletme tüzel kişiliği ve işleyişi bakımından özel hukuk hükümlerine tabi.
-İşletme ticari bir faaliyet yürütüyor ve bu yönüyle genel bütçeli idarelerin rutin kamu hizmeti dışında kalıyor.
Üniversite ayrıca SGK ile arasında süren hukuki süreci de aktardı. SGK Sigorta Primleri Genel Müdürlüğünün talimatıyla Trabzon Sosyal Güvenlik İl Müdürlüğü işletmeyi "1" koduyla kamu sektörü olarak tanımladı. Üniversitenin itirazı üzerine Trabzon Bölge Adliye Mahkemesi bu işlemin durdurulması yönünde ara karar verdi. Üniversite, mahkeme kararı doğrultusunda işlem yapılacağını bildirdi.
Sayıştay: Ara karar kesin karar değil
Sayıştay, üniversitenin savunmasını kabul etmedi ve dört noktaya dikkat çekti:
-İşletmenin üniversiteden ayrı bir tüzel kişiliği bulunmuyor.
-5335 sayılı Kanun, katma bütçeli idarelere bağlı işletmelerde emeklilerin aylıkları kesilmeden çalıştırılamayacağını açıkça öngörüyor.
-Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği de genel yönetim kapsamındaki kamu idarelerine bağlı işletmelere "1" kodu verileceğini açıkça belirtiyor.
-SGK'nın kendisi de işletmeye "1" koduyla işlem yapılması talimatını verdi. Üniversitenin dayandığı mahkeme kararı ise bir ara karar ve kesin karar niteliği taşımıyor.
Sorun yalnızca KTÜ'de değil
Sayıştay, farklı illerdeki SGK müdürlüklerinin üniversite iktisadi işletmelerine farklı uygulamalar yaptığına dikkat çekti. Bu işletmelerin emeklileri maaşları kesilmeden çalıştıramayacağının 2024 yılı Sayıştay Sosyal Güvenlik Kurumu Raporu'nda da belirtildiğini hatırlattı. Bu tespit, başka üniversitelerin iktisadi işletmelerinde de benzer uygulamalar bulunabileceğine işaret ediyor.
Sayıştay'ın sonuç değerlendirmesi şöyle:
"Sonuç olarak, İşletmeye, Sosyal Güvenlik Kurumunca '1' mahiyet koduyla işlem yapması, emekli personel çalıştırılması halinde ise bu personelin emekli maaşlarının kesilmesi gerekmektedir."
Alternatif başlıklar:
Sayıştay: Üniversite işletmesinde EYT'liler emekli maaşı kesilmeden çalıştı
KTÜ işletmesi 23 yıldır "özel sektör" koduyla: Sayıştay "kamu işyeri" dedi
Emekliler kamuda nasıl çalışıyor? Sayıştay KTÜ örneğiyle SGK kodu açığını ortaya koydu
Sayıştay: Üniversite iktisadi işletmelerinde çalışan emeklilerin maaşı kesilmeli
Meta açıklama: Sayıştay'a göre KTÜ'nün iktisadi işletmesinde 6'sı EYT'li 9 emekli, "özel sektör" SGK koduyla maaşları kesilmeden çalıştırıldı.