Sayıştay Başkanlığının TBMM'ye sunduğu 2025 yılı denetim raporları, akademik kadro ilanlarında kişiye özel şart konulması uygulamasına iki üniversiteden örnek verdi. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, üniversitelerin öğretim üyesi kadroları için YÖK onayıyla ek şartlar belirlemesine izin veriyor. Ancak bu şartların yalnızca bilimsel kaliteyi artırmaya yönelik, objektif ve denetlenebilir olması gerekiyor. Sayıştay'ın incelemesine göre Şırnak Üniversitesi 2025'te açtığı ilanlarda son derece dar konularda çalışma yapmış olmayı şart koştu ve bu şartlar kadrolara atananların yayın ve tezleriyle birebir örtüştü. Bunun sonucunda kadroların tamamına yakınına yalnızca birer kişi başvurdu ve bu kişiler atandı. Sayıştay, YÖK'ün tüm üniversitelere duyurduğu bilgi notuna da atıf yaptı. Bu nota göre bu tür ilanlar yargıda iptal ediliyor ve atamada rol alan yetkililer için idari ve cezai sorumluluk doğuruyor. Çukurova Üniversitesinde ise Tıbbi Görüntüleme Teknikleri programındaki bir öğretim görevlisi ilanına, lisans ve yüksek lisansa ek olarak iki yıllık bir programdan da mezun olma şartı kondu. Sayıştay, yönetmeliğin sınırlı olarak saydığı şartlar dışında şart konulamayacağını belirtti. Şırnak Üniversitesi ilanlarda kişiye özel şart bulunmamasına özen gösterildiğini savundu, Çukurova ise bundan sonra daha özenli davranılacağını bildirdi. Sayıştay, Şırnak'ta bölüm başkanlıklarına da kanunun öngördüğü unvan sırasına uyulmadan atama yapıldığını tespit etti.
Kanun: Ek şart yalnızca bilimsel kalite için
Sayıştay, Şırnak raporunda ek şartlara ilişkin kanun hükümlerini hatırlattı. 2547 sayılı Kanun'un 23'üncü maddesine göre üniversiteler doktor öğretim üyesi kadrolarına atama için ek koşullar belirleyebiliyor. Kanun'un 26'ncı maddesi de profesörlüğe yükseltilerek atamada aynı imkanı tanıyor. İki madde de bu koşullar için aynı sınırları çiziyor. Koşullar;
-Yükseköğretim Kurulunun onayı alınarak belirlenmeli,
-Münhasıran bilimsel kaliteyi artırma amacına yönelik olmalı,
-Bilim disiplinleri arasındaki farklılıklar göz önünde bulundurulmalı,
-Objektif ve denetlenebilir nitelikte olmalı.
Sayıştay ayrıca Anayasa'nın 10'uncu maddesindeki kanun önünde eşitlik ilkesine ve Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri Yönetmeliği'nin 9'uncu maddesine dayandı. Bu maddeye göre kamu görevlileri takdir yetkilerini kamu yararı ve hizmet gerekleri doğrultusunda, "her türlü keyfilikten uzak, tarafsızlık ve eşitlik ilkelerine uygun olarak" kullanmak zorunda.
Şırnak'ın ilanlarından örnekler
Sayıştay, Şırnak Üniversitesinin 2025'te verdiği öğretim üyesi ilanlarından şu ek şartları örnek olarak raporuna aldı:
-Bahçe Bitkileri Yetiştirme ve Islahı bilim alanında doçent unvanı almış olup, sebzelerde biyotik ve abiyotik stres, serada sebze yetiştiriciliği, sanayi domatesinde su stresi ve bitki besleme konularında çalışmalar yapmış olmak
-Bitki Koruma bilim alanında doçentlik unvanı almış olup, entomopatojen nematodlar, bitki paraziti nematodlar, tarımsal zararlılarda insektisit ve akarisit direnci konularında çalışmalar yapmış olmak
-Zootekni alanında yüksek lisans ve doktora yapmış olup, büyükbaş hayvan verilerinin parçalı regresyon ve lojistik regresyon ile analizleri üzerine çalışmalar yapmış olmak
-Tefsir ilminde Ayet-Sure ilişkisi ve İbadiyye'nin tefsir anlayışıyla ilgili çalışmalar yapmış olmak
-Şia'nın Temel Hadis Metinleri ve Muhaddisleri hakkında çalışmalar yapmış olmak
-Yönetim ve Strateji bilim alanında doçent unvanına sahip olmak, örgütsel ve kadın çalışanlar konularında çalışmalar yapmış olmak
-Lisans, lisansüstü eğitimini ve doçentlik unvanını Makine Mühendisliği bilim alanından almış olup "Titreşim kontrolü ve PID tabanlı kontrol sistemleri" konularında bilimsel çalışmaları olmak
-İnşaat Mühendisliği alanında doktora yapmış olup Hidrokinetik enerji ve Hesaplamalı akışkanlar dinamiği (CFD) alanında çalışmalar yapmış olmak
-Siyasal ve Toplumsal Düşünceler Doktora Programından mezun olmak ve Doğa Kavramı üzerine çalışmalar yapmış olmak
-Doktorasını Temel İslam Bilimleri alanında yapmış olup Erken Dönem Fıkıh Tarihi ve İslam Yargı Hukuku üzerine çalışmalar yapmış olmak
Atananların tamamı şartlarla birebir örtüştü
Sayıştay, bu şartların kadrolara atanan kişilerle ilişkisini de inceledi. Raporda şu tespit yer aldı:
"Yukarıda yer verilen örneklerde de görüleceği üzere, alımı yapılacak öğretim üyeliği kadroları için ek kriterler getirilirken, 2547 sayılı Kanun'un 23 ve 26'ncı maddelerinde ifade edilen objektif ve denetlenebilirlik ilkelerine riayet edilmemiş, ilanlarda spesifik ve belli bir kişiyi çağrıştıran şartlar istenmiştir. Yapılan denetimlerde kadrolara alım yapılan öğretim üyelerinin tamamının kriter olarak getirilen şartlarla ilgili kitap, makale veya doktora tezlerinin olduğu görülmüştür. Bunun sonucunda da alım yapılacak kadroların tamamına yakını için sadece birer kişi başvuru yapabilmiş ve aynı kişiler kadrolara alınmıştır."
YÖK'ün bilgi notu: Yargıda iptal, yetkiliye sorumluluk
Sayıştay, YÖK'ün "Akademik kadro ilanlarında aranan ek koşullara ilişkin" başlıklı ve internet sitesinde yayımlanan bilgi notuna da dikkat çekti. Raporda aktarıldığına göre bu notta şu tespitler yer alıyor:
YÖK'e gelen şikayetlerde, üniversitelerin ek koşulları bir adayı işaret edecek biçimde belirlediği, böylece diğer adayların ilana katılımının engellendiği ve bu yolla kadrolaşmaya gidildiği iddia edildi.
YÖK'ün yaptığı inceleme ve soruşturmalarda, bazı ilanlardaki ek koşulların belirli bir adayı tanımlamaya yönelik olduğu ve akademik rekabeti engellediği görüldü.
Atananların yayınları ile ek koşullar arasında büyük benzerlikler bulundu. Hatta bazı atamalarda doğrudan atanan kişinin yüksek lisans veya doktora tezinin başlığı ek koşul olarak belirlenmişti.
Bu uygulama Anayasa'nın eşitlik ilkesine ve 2547 sayılı Kanun'a aykırı.
Dava açılması halinde atama işlemleri yargı tarafından iptal ediliyor ve bu yönde verilmiş yargı kararları var.
Atama işleminde rol alan yetkililer açısından idari ve cezai sorumluluk doğuyor.
Şırnak: YÖK Akademik'ten kontrol ettik
Şırnak Üniversitesi, Sayıştay'a verdiği cevapta ilan şartlarının YÖK Akademik sayfasından kontrol edildiğini, kişiye özel şart taşımamasına özen gösterildiğini ve şartlara ilişkin akademik çalışmaların değerlendirildiğini bildirdi.
Sayıştay bu açıklamayı yeterli görmedi. Cevabın, örnek verilen ilanların kişiyi tanımlamaya yönelik olduğu ve akademik rekabeti engellediği yönündeki tespiti karşılamadığını belirtti. Sonuç değerlendirmesi şöyle oldu:
"Öğretim üyesi alım ilanlarında belirlenen ek koşulların kişiyi tanımlamaya yönelik olarak akademik rekabeti engelleyecek nitelikte olmasının, Anayasa'nın eşitlik ilkesine ve 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'na aykırılık teşkil ettiği ve Üniversitenin Kanunlarla belirlenen amaçlarına ulaşması açısından risk oluşturduğu değerlendirildiğinden, öğretim üyesi kadrolarına alım ilanlarında objektif kriterlere aykırı hususlara yer verilmemesi gerekmektedir."
Çukurova: Yüksek lisanslı adaydan iki yıllık program diploması
Çukurova Üniversitesindeki tespit, öğretim üyesi dışındaki kadrolarla ilgili. Abdi Sütçü Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksekokulu Tıbbi Hizmetler ve Teknikler Bölümü'ne bağlı Tıbbi Görüntüleme Teknikleri programı için öğretim görevlisi ilanı açıldı. İlanda lisans ve yüksek lisans bitirme şartına ek olarak iki yıllık bir programı da bitirmiş olma şartı arandı. Sayıştay'a göre bu şart nedeniyle kadroya yalnızca bir kişi başvurdu ve alım rekabet sağlanmadan gerçekleşti.
Sayıştay, Öğretim Üyesi Dışındaki Öğretim Elemanı Kadrolarına Yapılacak Atamalarda Uygulanacak Merkezi Sınav ile Giriş Sınavlarına İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik'e dayandı. Yönetmeliğin 6'ncı maddesine göre:
Üniversiteler öğretim elemanı ilanlarında lisans veya lisansüstü mezuniyet alanları ile ilan edilen alana ait bilimsel, nesnel ve denetlenebilir koşullar dışında "belirli bir adayı tanımlayan özel şartlar koyamazlar."
İlanlarda alanında tecrübe şartı aranıyorsa, bunun hangi öğrenim düzeyinden sonrasına ait olduğu belirli bir adayı tanımlamayacak şekilde belirtilmeli.
Yönetmeliğin 7'nci maddesi ise öğretim görevlisi kadroları için aranacak özel şartları sınırlı olarak sayıyor:
-En az tezli yüksek lisans derecesine sahip olmak veya lisans ve yüksek lisans derecesini birlikte veren programlardan mezun olmak.
-Meslek yüksekokullarında uzmanlık alanıyla doğrudan ilgili lisans mezuniyeti bulunmayan programlarda, en az lisans mezunu olup alanında belgelendirilmiş en az iki yıl tecrübe sahibi olmak.
-YÖK'ün belirlediği uzmanlık alanlarındaki uygulamalı dersler için, lisans mezunu olup uygulama alanında belgelendirilmiş en az dört yıl mesleki tecrübe sahibi olmak.
Sayıştay: "Bu şartlar dışında şartlar konulmamalıdır."
Çukurova Üniversitesi, Personel Daire Başkanlığı'nın ilgili birimlere gerekli hassasiyeti göstermeleri, aksi halde yasal işlem yapılacağı konusunda bilgilendirme yaptığını bildirdi. İleride açılacak kadro ilanlarında niteliklerin belirlenmesinde daha özenli davranılacağını da belirtti.