Sayıştay Başkanlığı, 2025 yılı denetimlerinde dört belediyenin sosyal denge tazminatı sözleşmesine, sendika aidatına ek olarak memurlardan kesinti yapılmasını öngören hükümler konulduğunu tespit etti. Bulgu Sakarya Büyükşehir Belediyesi, Sakarya Geyve Belediyesi, Bitlis Tatvan Belediyesi ve Van Muradiye Belediyesi raporlarında yer aldı. İki belediyede kesinti yalnızca sendika üyesi olmayan personelden isteniyor, iki belediyede ise tüm personeli kapsıyor. Sayıştay, bu kesintinin dayanağı olarak gösterilen toplu sözleşme hükmünün yürütmesinin Danıştay tarafından durdurulduğunu ve sonraki toplu sözleşmede bu fıkraya hiç yer verilmediğini hatırlattı.
Sakarya'nın iki belediyesinde oran taban aylığının yüzde 1,5'i
Sakarya Büyükşehir Belediyesi'nin 6'ncı bulgusuna göre, sosyal denge tazminatı ödenmesine ilişkin sözleşmenin "Sözleşme Tazminatı Aidatları" başlıklı 10'uncu maddesinde, bu sözleşmeden hiçbir sendikaya üye olmayan veya yasa gereği üye olamayacak personelin taban aylığının yüzde 1,5'i oranında aidat ödeyerek yararlanabileceği düzenlenmiş.
Aynı oran ve aynı kapsam, Sakarya Geyve Belediyesi'nin 3'üncü bulgusunda da karşımıza çıkıyor. Geyve'de hüküm, sözleşmenin "Sözleşmenin Kapsamı ve Yararlanma Koşulları" başlıklı 5'inci maddesinde yer alıyor.
İki rapordaki ortak tespit şu: Belediye ile sendika arasında yapılan sosyal denge sözleşmesinde, sendika aidatına ek olarak, hiçbir sendikaya üye olmayan veya yasa gereği üye olamayacak personelden toplu sözleşme tazminatı aidatı adı altında kesinti yapılacağına dair düzenleme yapılmış.
Tatvan'da aidat sendikalı olup olmamaya göre kademelendirildi
Bitlis Tatvan Belediyesi'nin 7'nci bulgusu daha kapsamlı bir yapı ortaya koyuyor. Rapora göre belediyede sendika aidatı dışında tüm personelden toplu sözleşme aidatı adı altında kesinti yapıldı ve bu kesintinin uygulanmasında kamu görevlileri arasında sendikalı olmalarına göre ayrıma gidildi.
Belediye ile TÜM-BEL-SEN arasında akdedilen sözleşmenin 5'inci maddesinin "Yararlanma" başlıklı bölümü dört kademe içeriyor. Sözleşmeye taraf sendikanın üyeleri, sendikaya ödedikleri üyelik aidatına ek olarak bir üyelik aidatı miktarı kadar toplu sözleşme aidatı ödeyerek yararlanıyor. Sözleşmenin imzalanması sırasında sendikaya üye olup sonradan üyelikten ayrılanlar ya da ilişiği kesilenler, haklardan ancak dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabiliyor.
Üçüncü kademe başka bir sendikaya üye olanlar için. Bu kişilerin sözleşmeden yararlanması, taraf sendikaya, o sendikanın kendi üyelerinden aldığı üyelik ve toplu sözleşme aidatı toplamının bir katı kadar dayanışma aidatı ödemeleri koşuluna bağlanmış; sözleşmede bu miktarın memur taban aylığının yüzde 4'ünü geçemeyeceği yazılı.
Dördüncü kademe ise hiçbir sendikaya üye olmayanlar. Onlar için de aynı formül uygulanıyor, ancak üst sınır taban aylığının yüzde 6'sı olarak belirlenmiş.
Van Muradiye Belediyesi'nin 25'inci bulgusunda da benzer bir tablo var. Belediye ile TÜM-BEL-SEN arasında akdedilen sosyal denge sözleşmesinde, sendika aidatına ek olarak tüm personelden dayanışma aidatı adı altında kesinti yapılacağına dair düzenleme tespit edildi.
Kanun, üyelik ödentisi dışında kesinti yapılmasını yasaklıyor
Sayıştay bulguları 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu'nun dört maddesine dayandırdı.
Kanun'un 32'nci maddesi sosyal denge sözleşmesinin yapılma usulünü ve şeklini belirliyor; raporlarda bu maddede toplu sözleşme aidatına ilişkin bir düzenlemeye yer verilmediği özellikle vurgulandı. 28'inci maddenin ikinci fıkrası ise toplu sözleşme ikramiyesi hariç olmak üzere toplu sözleşme hükümlerinin uygulanmasında sendika üyesi olan ve olmayan kamu görevlileri arasında ayrım yapılamayacağını öngörüyor.
Kanun'un "Gelirler" başlıklı 24'üncü maddesi sendika gelirleri arasında üyelerin ödeyecekleri üyelik ödentilerini sayıyor. 25'inci maddenin üçüncü fıkrası ise sendika tüzüğüne, üyelik ödentisi dışında her ne ad altında olursa olsun üyelerden başka bir kesinti yapılmasını öngören hükümlerin konulamayacağını hükme bağlıyor.
Raporlarda ayrıca sosyal denge tazminatında hangi kriterlere göre farklılaştırma yapılabileceği de sıralandı: Görev yapılan birim ve iş hacmi, görevin önem ve güçlüğü, görev yerinin özelliği, çalışma süresi, kadro veya görev unvanı ile derecesi. Sayıştay'ın değerlendirmesi net: Bunun dışında sendika üyesi olan ile olmayan ya da başka bir sendikaya üye olanlar arasında bir ayrıma gidilemez. Raporda böyle bir ayrımın sosyal denge tazminatının adaletli bir ücret dağılımı yoluyla ekonomik ve sosyal barışı sağlama amacına ve Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırı olduğu kaydedildi.
Dayanak hükmün yürütmesi Danıştay tarafından durduruldu
Van Muradiye raporu, uygulamanın hukuki geçmişini de ortaya koyuyor. Rapora göre, sosyal denge sözleşmesi imzalayan sendikanın üyesi olmayan kamu görevlilerinden, aynı unvanlı personelden alınacak aidatın iki katına kadar taraf sendikanın sosyal denge sözleşmesi aidatı alabileceğini ve bu aidatı ödeyen kamu görevlilerinin sözleşmeden aynı usul ve esaslar dahilinde yararlanacağını öngören hükmün yürütmesi, Danıştay 12'nci Dairesinin 2 Mart 2022 tarihli ve 2021/6335 esas numaralı kararıyla durduruldu.
Rapor bir adım daha gidiyor: Bu kararın ardından, 2024 ve 2025 yıllarını kapsayan 7'nci Dönem Toplu Sözleşme'nin aynı bölümünde ilgili fıkra yer almadı. Sayıştay'ın sonucu bu iki gelişmeye dayanıyor: Sosyal denge sözleşmesi aidatı kesintisi yapılacağına dair mevzuat ya da toplu sözleşme hükmü bulunmadığından, söz konusu kesintinin yapılmasına imkan yok.
Raporlarda ayrıca 25 Ağustos 2021 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan Kamu Görevlileri Hakem Kurulu Kararı'nın Yerel Yönetim Hizmet Koluna ilişkin bölümüne de atıf yapıldı.
Dört idare de bulguya katıldı
Dört belediyenin cevabı da aynı yönde. Sakarya Büyükşehir bulguya katıldığını ve sonraki yıllarda bu hususa riayet edileceğini bildirdi; Sakarya Geyve de aynı ifadeyi kullandı. Bitlis Tatvan bulgu doğrultusunda gerekli işlemlerin yapılacağını belirtti. Van Muradiye tespite iştirak etti ve gerekli işlemlerin tesis edileceğini bildirdi.
Sayıştay bulguları şu gereklilikle kapattı: Belediye ile yetkili sendika arasında yapılan sosyal denge sözleşmelerine, sendika üyesi olmayan kamu görevlilerinden sözleşme tazminatı aidatı veya başka adlar altında farklı oranlar üzerinden aidat alınmasına ilişkin hükümler konulmaması; dayanışma aidatı veya toplu sözleşme aidatı alınmasına yönelik düzenlemelere hiç yer verilmemesi gerekiyor.