Kamu Denetçiliği Kurumunun (Ombudsmanlık) 01/09/2026 tarih ve 2026/17414-S.26.23679 sayılı kararında aşağıdaki açıklamalara yer verilmiştir.
I. BAŞVURANIN İDDİA VE TALEPLERİ
1. Kurumumuza yapılan başvuruda başvuran; Necmettin Erbakan Üniversitesi Yabancı Diller Yüksekokulunun hazırlık programında kullanılan ders kitabının zorunlu şekilde satın alınması gerektiğini, kitabı satın almayan öğrencilerin ödev, quiz ve ölçme-değerlendirme süreçlerinde eksik puan üzerinden değerlendirileceğini, puanlama sisteminin ödevlere bağlı olmasından dolayı ve ödevleri ise yalnızca kitap alan öğrencilerin online olarak yapabilmesi aksi takdirde ödevleri kitap alamayan öğrencilerin yapamaması ve 15 puan alamayarak değerlendirmenin 100 puan üzerinden değil 85 puan üzerinden değerlendirileceğini belirterek, söz konusu uygulamanın sonlandırılmasını talep etmektedir.
II. İDARENİN BAŞVURUYA İLİŞKİN AÇIKLAMALARI
2. Kurumumuzun bilgi ve belge talep yazısına istinaden Necmettin Erbakan Üniversitesi Rektörlüğü Öğrenci İşleri Daire Başkanlığı tarafından gönderilen 10.03.2026 tarih ve E- - - sayılı cevabi yazı ve eklerinde özetle;
Üniversitede hangi kitapların tercih edileceğine Materyal Komisyonunca karar verildiğini, kitap seçiminde öğrencilerin dil öğrenimine maksimum fayda sağlayacak fiyat olarak da en uygun olanı seçme konusunda titizlikle çalışma yürütüldüğünü, seçilen kitapların çevrim içi (online) ödev bölümleri de bulunmakta olup, bu ödevlerden alınacak puanların %70'i tamamlanma oranına, %30'u ise doğruluk oranına dayalı olarak hesaplandığını, yayınevi, öğrenciler için kolaylık sağlamak amacıyla kitapları birinci ve ikinci dönem paketi şeklinde düzenlediğini ödemelerde kredi kartına taksit imkanı sunulduğunu, yayınevi ile her yıl yapılan görüşmelerde temel beklentilerin öğretmenlere yönelik hizmet içi eğitimlerin düzenlenmesi, şehir dışındaki etkinliklere yılda iki veya üç kez öğretmenlerin ücretsiz katılımının sağlanması, akreditasyon sürecine destek olunması ve ihtiyaç sahibi öğrencilere ücretsiz kitap temin edilmesi olduğunu, nitekim eğitim-öğretim dönemi başından itibaren öğrencilerine düzenli duyurular yapıldığını ortalama 25 ihtiyaç sahibi öğrenciye ücretsiz kitap gönderimi sağlandığını, bu dönem için de duyuruların sık aralıklarla devam etmekte olup, Müdürlüğe başvuran ve gerçekten kitap temin etme imkanı bulunmayan hiçbir öğrencinin geri çevrilmediği, açıklamalarına yer verilmiştir.
V. DEĞERLENDİRME VE GEREKÇE
11. Başvuru; notlandırmaya 15 puan tesirli ders materyaline fiyatından kaynaklı erişim güçlüğü ve ders materyali alımının zorunlu tutulmasının ve ders notu değerlendirmesinde dikkate alınmasının eğitim hakkına etkisine ilişkindir.
12. İdare tarafından sunulan bilgi ve belgelerden; Materyal Komisyonunca seçilen kitapların çevrim içi (online) ödev bölümlerinin bulunmakta olduğu, bu ödevlerden alınacak puanların %70'i tamamlanma oranına, %30'u ise doğruluk oranına dayalı olarak hesaplanarak puanlamaya etkili olduğu açıklamaları görülmüştür.
13. Ders materyallerine erişim, eğitim hakkı kapsamında değerlendirildiğinden (Anayasa Mahkemesi, Fikret Uçar Başvurusu, Başvuru Numarası:2019/3929, Karar Tarihi:26.03.2025.) uyuşmazlığın çözümü için talebin eğitim hakkı bakımından incelenmesi gerekmektedir.
14. Anayasa'nın 42'nci maddesinin birinci fıkrasında kimsenin eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamayacağı ve öğrenim hakkının kapsamının kanunla belirleneceği düzenlenmiştir. Benzer şekilde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin Ek 1 No'lu Protokolü'nün 2'nci maddesinde hiç kimsenin eğitim hakkından yoksun bırakılamayacağı hüküm altına almıştır.
15. AİHM eğitimin toplum için taşıdığı öneme karşın, birçok temel hak ve özgürlükte olduğu gibi eğitim hakkının da mutlak ve sınırsız bir hak olmadığını, niteliği gereği devlet tarafından düzenleme yapılmasını gerektirdiğinden bazı kısıtlamalara tabi tutulmasının da doğal olduğunu, eğitim kurumlarını düzenleyen kuralların, toplumun ihtiyaç ve kaynakları ile eğitimin farklı düzeylerine has özelliklerine göre, zaman ve mekan içinde değişiklik gösterebileceğini, bu nedenle, devletlerin bu konuda yapacakları düzenleme ve uygulamalarda belli bir takdir marjına sahip olduklarını, devletin bu takdir alanının, eğitim kurumunun seviyesinin yükseldikçe arttığını (AİHM, Ponomaryovi/Bulgaristan, 5335/05, 21.06.2011), ancak, hiçbir kısıtlamanın söz konusu hakkı, esasına halel getirecek ve etkililiğini ortadan kaldıracak ölçüde engellememesi gerektiğini, söz konusu kısıtlamaların ilgililerce öngörülebilir olması ve AİHS 1 No'lu Protokol'ün 2'nci maddesi uyarınca meşru bir amaç izlemesi gerektiğini (AİHM, Leyla Şahin /Türkiye, 44774/98, 10.11.2005) belirtmektedir.
16. Diğer taraftan, Anayasa'nın 10'uncu maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesi Anayasa'da güvence altına alınan hak ve özgürlüklerden yararlanılırken nesnel ve haklı bir neden olmaksızın aynı veya benzer durumda bulunan kişilere farklı muamelede bulunulmasını yasaklamakta olup ayrıcalıklı kişi ve toplulukların oluşmasını engellemektedir.
17. Bireylerin toplumsal, ekonomik, kültürel gibi sebeplerle aynı hak ve olanaklardan eşit şekilde faydalanamadığı durumlar ise fırsat eşitsizliği olarak ifade edilmektedir. Diğer bir ifadeyle, mevcut kaynaklara erişimde kişinin doğuştan gelen özellikleri ya da içinde bulunduğu çevrenin koşulları sebebiyle dezavantajlı konuma düşmesi fırsat eşitsizliğine vücut verir.(John Rawls, A Theory of Justice, Cambridge, MA: Harvard University Press, 1971, s.53.) Eğitim ise fırsat eşitsizliğinin en belirginleştiği alanlardan birini oluşturmaktadır.
18. Devletin olumlu katkısının zorunlu olduğu sosyal haklardan biri olan eğitim hakkı, anayasal güvencelere sahip kılındığından devletin bu hakkın amaçlarına uygun birtakım aksiyonlarda bulunmasını zorunlu kılmaktadır. Eğitim hakkının mevzuatta yer alması bu hakkın öngörülen şekilde kullanımı için yeterli olmadığından hakkın kullanımını garanti edecek diğer koşulların sağlanması da gerekmektedir. Ki bu da, eğitimde fırsat eşitliğinin sağlanması ve eğitime erişim noktasında adil bir sistemin oluşmasıyla mümkündür.(Bülent Algan, Müberra Algan, "Eğitim Hakkı ve Özgürlüğü Bağlamında Eğitim Hizmetlerinin Ruhsat Usulü ile Özel Kişilere Gördürülmesi", Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt:17, Sayı:3, 147-194, 2013, s.147.) Zira, Anayasa'nın 42'nci maddesinin devlete yüklediği pozitif edimlerden birini eğitimde fırsat eşitliğini bir nebze sağlamak ve kendi başına eğitim hakkından yeterli düzeyde faydalanması olanaklı olmayan öğrencilerin eğitime erişimini kolaylaştırmak için maddi olanaklardan yoksun başarılı öğrencilerin burslar ve başka yollarla desteklenmesi oluşturmaktadır.(Bülent Algan, Müberra Algan, s.163.)
19. 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nda öğrencilerin belirli bir kitabı satın almaya zorunlu tutulmasına ilişkin açık bir hüküm bulunmamakla birlikte elbette yükseköğretim kurumları eğitim politikaları uyarınca öğrencilerine belli bazı kitapları tavsiye edebilir. Ancak, bu kitapların alınmasının zorunlu kılınması gibi bir uygulama kabul edilemez. Zira, her öğrencinin kitaba erişebilme olanağı aynı olmamakla beraber bu durum erişim imkanı bulunmayan öğrencinin eğitim hakkının engellenmesi veya etkilenmesi sonucu doğuracaktır. Unutulmamalıdır ki, 2547 sayılı Kanun'da yer alan yükseköğretim ana ilkelerinden biri yükseköğretimde imkan ve fırsat eşitliğini sağlayacak önlemler alınmasıdır.
20. Uyuşmazlık konusu olaya gelince idarenin bilimsel özerkliği ve eğitim politikalarını belirleme serbestisi dikkate alındığında eğitim sürecinde bazı kitapları kullanmasının olağan olduğu, ancak söz konusu çevrimiçi uygulamaların öğrencinin başarısında tek başına belirleyici nitelik taşımasa da notlandırmaya olan etkisinin göz ardı edilemeyeceği, uyuşmazlık konusu ders materyallerinin bu kitapları alabilen ve alamayan öğrenciler arasında değerlendirme/notlandırma farklılığına sebebiyet verdiği ve bu durumun fırsat eşitsizliğine neden olduğu, bu haliyle eğitim hakkının gerekli kaynaklara erişim sağlayabilme yönünün ihlal edildiği sonuç ve kanaatine varılmıştır. Bu itibarla idarenin kitap satın alma zorunluluğu aramaksızın söz konusu ders materyallerinde yer alan uygulamaları notlandırma bileşenlerinden biri olarak değerlendirmemesi yerinde olacaktır.
21. Tüm bu anlatılanlar ışığında söz konusu ders materyallerinde yer alan uygulamaları notlandırma bileşenlerinden biri olarak değerlendirmesi işleminin hukuka ve hakkaniyete uygun olmadığı sonuç ve kanaatine varılmıştır.
VII. KARAR
-Yukarıda açıklanan gerekçelerle; BAŞVURUNUN KABULÜNE,
-İdarenin kitap satın alma zorunluluğu aramaksızın söz konusu ders materyallerinde yer alan uygulamaları notlandırma bileşenlerinden biri olarak değerlendirmemesi hususunda NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜNE TAVSİYEDE BULUNULMASINA,
-6328 sayılı Kanun'un 20'nci maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, İdare tarafından bu karar üzerine tesis edilecek işlemin otuz gün içinde Kurumumuza bildirilmesinin zorunlu olduğuna,
-Kararın BAŞVURANA ve NECMETTİN ERBAKAN ÜNİVERSİTESİ REKTÖRLÜĞÜNE tebliğine,
-Türkiye Cumhuriyeti Kamu Başdenetçisince karar verildi.
Bu bilgiler haricinde hukuki gerekçeler ve mevzuat yönünden konuyu detaylı olarak inceleyen Kamu Denetçiliği Kurumunun (Ombudsmanlık) 01/09/2026 tarih ve 2026/17414-S.26.23679 sayılı kararını bilgisayarınıza indirmek için tıklayınız.
Ahmet KANDEMİR