Üniversiteler her yıl akademik yayınlara, bilimsel dergilere ve diğer elektronik kaynaklara erişebilmek amacıyla çok sayıda kütüphane veri tabanı aboneliği gerçekleştiriyor. Buraya kadar herhangi bir sorun yok. Sorun, aynı veya benzer hizmetleri satın alan kamu üniversitelerinin bu alımları yeterli merkezi koordinasyon bulunmadan gerçekleştirmesi ve bunun sonucunda aynı veri tabanı için dahi farklı fiyatlar ödenebilmesi.
AYNI VERİ TABANI, FARKLI ÜNİVERSİTE, FARKLI FİYAT!
Sayıştay raporuna göre üniversiteler veri tabanı hizmetlerini çeşitli yöntemlerle temin ediyor.
Bazı akademik kaynaklar TÜBİTAK bünyesindeki ULAKBİM tarafından ücretsiz sağlanırken, üniversiteler ayrıca konsorsiyumlar aracılığıyla veya doğrudan ücretli veri tabanı abonelikleri gerçekleştirebiliyor. Ancak bu hizmetlerin önemli bir özelliği var.
Veri tabanları, nitelikleri gereği çoğunlukla "tek satıcı" esasına göre doğrudan temin ediliyor. Rekabet ortamının oluşmadığı bu alımlarda fiyatlandırma kriterlerinin ne olduğu da her zaman açık şekilde ortaya konulamıyor. Sayıştay tam da bu noktaya dikkat çekiyor.
Denetimlerde üniversitelerin çok sayıda ve farklı veri tabanı aboneliğine farklı ücretler ödediği ve bütün üniversitelerin ihtiyaçlarını karşılayacak merkezi bir koordinasyonun sağlanamadığı tespit edilmiş durumda.
PEKİ NEDEN 100'DEN FAZLA ÜNİVERSİTE AYRI AYRI PAZARLIK YAPIYOR?
Asıl üzerinde durulması gereken konu burası. Bir tarafta aynı veya benzer akademik veri tabanlarına ihtiyaç duyan kamu üniversiteleri var. Diğer tarafta ise bu hizmetleri sağlayan sınırlı sayıdaki firmalar ve lisans sahipleri bulunuyor.
Böyle bir tabloda her üniversitenin ayrı ayrı abonelik süreci yürütmesi yerine, yükseköğretim sisteminin toplam satın alma gücünün kullanılması kamu kaynaklarının daha verimli kullanılmasını sağlayabilir.
Basitçe düşünelim:
Bir veri tabanı sağlayıcısının karşısına tek bir üniversitenin çıkmasıyla, bütün devlet üniversitelerini temsil eden merkezi bir yapının çıkması aynı pazarlık gücünü oluşturur mu?
Kuşkusuz üzerinde çalışılması gereken mesele tam olarak budur.
SAYIŞTAY: YÖK KOORDİNE ETSİN
Sayıştay yalnızca sorunu tespit etmekle kalmamış, çözüm önerisini de ortaya koymuş.
Raporda, üniversitelerin kütüphane veri tabanı hizmet alımlarının tüm kamu üniversitelerini kapsayacak şekilde YÖK bünyesindeki Üniversite Kütüphaneleri Çalışma Grubu tarafından gündeme alınarak koordine edilmesi, üniversitelerin ortak çalışma yürütmesi ve gerekli mevzuat düzenlemelerinin yapılması öneriliyor.
Bize göre de üzerinde ciddi biçimde çalışılması gereken bir öneri.
Üstelik YÖK'ün bu konuda yasal koordinasyon zemini de bulunuyor. 2547 sayılı Kanun, yükseköğretim kurumlarına tahsis edilen kaynakların etkili kullanılmasının gözetimi ile üniversiteler arasında iş birliği ve koordinasyon sağlanması görevini YÖK'e veriyor.
YÖK BU İŞİ ÜSTLENMELİ
Türkiye'nin yükseköğretim sistemi ölçek ekonomisini kullanabilecek büyüklükte. Her üniversitenin aynı firmaların kapısını ayrı ayrı çalması, ayrı fiyat teklifleri alması, ayrı abonelik süreçleri yürütmesi yerine; hangi veri tabanına kaç üniversitenin ihtiyaç duyduğu merkezi olarak belirlenebilir. Ardından üniversitelerin ortak ihtiyaçları üzerinden toplu abonelik modelleri, ortak fiyatlandırma kriterleri ve merkezi müzakere mekanizmaları geliştirilebilir.
Burada amaç üniversitelerin akademik kaynaklara erişimini sınırlandırmak değil. Tam tersine; aynı kamu kaynağıyla daha fazla üniversitenin, daha fazla akademisyenin ve daha fazla öğrencinin bilimsel kaynağa erişmesini sağlamak olmalı.
Tasarruf denildiğinde yalnızca personelin kullandığı kağıdı, elektriği veya aracı azaltmak anlaşılmamalı. Kamu idaresinin satın alma gücünü birleştirmesi ve aynı hizmete gereksiz yere farklı bedeller ödenmesini önlemesi de tasarruftur.
Sayıştay sorunu tespit etmiş, çözüm adresini de göstermiş: YÖK bu öneriyi gündemine almalı ve kamu üniversitelerinin veri tabanı aboneliklerinde ortak satın alma gücünü kullanabilecek bir sistem oluşturmalıdır. Belki de yükseköğretimde tasarrufun en doğru yollarından biri budur:
Hizmeti azaltmak değil, aynı hizmeti daha uygun maliyetle satın almak.
İŞTE SAYIŞTAY BULGUSU
5.1.3. Üniversitelerin Kütüphane Veri Tabanı Alımlarında Koordinasyon ve İş Birliği Bulunmaması
2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun "Yükseköğretim Kurulunun görevleri" başlıklı 7'nci maddesinde, yükseköğretim kurumlarına tahsis edilen kaynakların, plan ve programlar çerçevesinde etkili bir biçimde kullanılmasının gözetim ve denetimi ile yükseköğretim kurumları arasında iş birliği ve koordinasyonu sağlamak görevi Yükseköğretim Kuruluna verilmiştir.
Bu çerçevede, Yükseköğretim Kurulu bünyesinde "Ulusal Tez Merkezi", "Yükseköğretim Açık Bilim ve Açık Erişim Çalışma Grubu" ve "Üniversite Kütüphaneleri Çalışma Grubu" oluşturulmuştur.
124 sayılı Yükseköğretim Üst Kuruluşları ile Yükseköğretim Kurumlarının İdari Teşkilatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 9'uncu maddesinde, Kurulun bünyesinde oluşturulan Yayın ve Dokümantasyon Daire Başkanlığının, yükseköğretim kurumlarının akademik kaynak ihtiyacını karşılamakla görevli ve sorumlu tutulduğu belirtilmektedir.
Üniversitelerin akademik kaynak ihtiyacının bir kısmı, Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu bünyesinde Ulusal Akademik Ağ Bilgi Merkezinin Cahit Arf Bilgi Merkezi tarafından ücretsiz sağlanmaktadır.
Bunun yanında üniversiteler; kütüphane veri tabanı hizmetini, üniversite kütüphanelerinin iş birliği ve dayanışma içinde hareket etmelerine aracılık etmek ve üniversitelerin daha az maliyetle daha çok bilgi kaynağı temin etmelerini sağlamak amacıyla kurulmuş olan Anadolu Üniversite Kütüphaneleri Konsorsiyumu Derneği kanalıyla ve derneğin belirlediği fiyat üzerinden ilgili veri tabanı lisans sahibine ödeme yapmak suretiyle temin edebilmektedir. Ayrıca üniversiteler akademik birimlerin talepleri doğrultusunda ücretli veri tabanı abonelikleri de yaptırabilmektedir.
Gerek ilgili dernek aracılığıyla gerekse tekil olarak üniversitelerce alınan bu veri tabanları, doğası gereği 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun "Doğrudan temin usulü" başlıklı 22'nci maddesinin (a) fıkrası kapsamında "tek satıcı" esasına göre temin edildiğinden, fiyatlandırma konusunda ilgili derneğin veya lisans sahibi firmanın belirlediği ücretler esas alınmaktadır. Dolayısıyla hem teknik bilgi gerektiren hem de rekabet ortamının oluşmadığı bu hizmet alımlarında alınan hizmetin kapsamı ve fiyatlandırma kriterlerinin neler olduğu tam olarak anlaşılamadığı gibi üniversitelerce aynı veri tabanına farklı fiyatların ödendiği de görülmektedir.
Denetimlerde, üniversitelerin çok sayıda ve farklı veri tabanı aboneliklerine farklı ücretler ödediği, veri tabanı aboneliklerinin üniversitelerin tüm ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde tek bir kaynaktan yürütülmesi için gerekli koordinasyonun sağlanamadığı tespit edilmiştir.
2547 sayılı Kanun'un ilgili hükümleri uyarınca üniversitelerin akademik kaynak ihtiyaçlarını karşılayan kütüphane veri tabanı hizmet alımlarının tüm kamu üniversitelerini kapsayacak biçimde Yükseköğretim Kurulu "Üniversite Kütüphaneleri Çalışma Grubu"nca gündeme alınarak koordine edilmesinin, tüm üniversitelerin ortak bir çalışma yürütmesinin ve bu kapsamda gerekli mevzuat düzenlemelerinin yapılmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir.