Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, yeni anayasa tartışmalarına ilişkin değerlendirmelerini paylaştı. Uçum, Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) yeni anayasa yapma yetkisinin, asli kurucu irade olan halkın verdiği görevden doğduğunu söyledi.
"Milli egemenliğin sahibi halktır"
Uçum'a göre milli egemenliğin tek meşru sahibi halkın anayasa yapma hakkı ve gücü vardır. Darbecilerin yaptığı anayasanın ilga edilemeyeceğini ileri sürmenin milli egemenliği ve demokrasiyi reddetmek anlamına geldiğini savundu.
Asli ve tali kurucu iktidar tezine eleştiri
Uçum, öğretide büyük ölçüde eskimiş bir görüş olarak nitelediği asli ve tali kurucu iktidar tezini eleştirdi. Bu teze göre bir kez anayasa yapıldıktan sonra seçilmiş meclisler yalnızca mevcut anayasayı değiştirebilir. Uçum, tezin pozitif bir tespit olarak anlaşılabileceğini ancak normatif olarak savunulamayacağını belirtti. Darbe ve savaş gibi olağanüstü dönemlerde yapılan anayasaların dokunulmaz kabul edilmesini de kabul edilemez bulduğunu ifade etti.
Uçum, bunun yerine "asli kurucu irade" (halk) ve "temsili kurucu irade" (demokratik seçimle kurulmuş meclis) kavramlarını önerdi. Temsili kurucu iradenin, yapacağı yeni anayasayı halkın onayına sunmakla yükümlü olduğunu vurguladı.
Dünyadan ve Türkiye'den örnekler
Uçum, olağan dönemde yeni anayasa yapımının demokratik sistemlerde yerleşik hale geldiğini söyledi. Örnek olarak Türkiye'den 1924 Anayasası'nı, dünyadan ise Danimarka, Fransa, İsveç, İspanya, Brezilya, Güney Afrika, Polonya, Finlandiya, İsviçre ve Macaristan anayasalarını gösterdi.
Uçum, yeni anayasanın toplumun tarihsel birikimi ve hak kazanımları göz ardı edilerek yapılamayacağını da belirtti. Şili'de 2022 eylülünde yüzde 62 oyla reddedilen anayasayı, devamlılığı gözetmemenin sonuçlarına örnek olarak verdi. Aynı ülkede halkın 2020'de yeni anayasayı yüzde 80 oranında desteklediğini hatırlattı.
AYM denetimi tartışması
Uçum'a göre TBMM, yeni anayasa yapım sürecinde iki ayrı niteliğe sahip. Mevcut anayasaya göre kurulmuş iktidar olarak AYM denetimine tabi. Halk adına temsili kurucu irade olarak yürüttüğü yeni anayasa çalışmalarında ise bu denetimin dışında. TBMM mevcut anayasanın 175. maddesindeki usulü izlese bile bunun AYM'nin şekli denetim yetkisini devreye sokmayacağını söyledi.
Uçum, AYM'nin yeni anayasayı esastan denetleyebileceği yönündeki görüşleri ise sert sözlerle eleştirdi. Bu görüşü kabul etmenin Cumhuriyet'in yerine oligarşik bir anayasa yargısı rejimini kabul etmek anlamına geleceğini savundu. AYM üyeleri dahil yüksek yargı mensuplarının görüşlerine ise istişari nitelikte başvurulabileceğini ekledi.