Pandemiyi takip eden ilk üç yılda Türkiye'nin makine üretimi yüzde 82'nin üzerinde bir sıçrama yakalarken, son 2,5 yıllık süreçte üretimin yüzde 25'i kaybedildi.
Makine üretimi, 2024'te yüzde 8,5, 2025'te yüzde 6,5 ve bu yılın ilk 9 ayında yüzde 6 oranında düştü. Sektör başkanlarına göre, kapasitesinin bir bölümü ithalatla korunmaya çalışılıyor.
Türkiye makine imalat sanayisi, küresel pazar-lardaki korumacılık du-varları ve maliyet baskılarına rağmen katma değerli üretim ve birim fiyat artışlarıyla dış ti-caretteki gücünü korumaya ça-lışıyor. İhracatının yüzde 60'ını Avrupa pazarına yapan sektör, yılın ilk 9 ayında konsolide ih-racatını yüzde 1,5 artırarak 21,3 milyar dolara çıkardı, miktar ba-zında ise yüzde 6'lık düşüş yaşa-dı. Bu dönemde makine ithalatı ise yüzde 4,6'lık artışla 47 milyar dolara ulaştı.
Üretimdeki düşü-şü ithalatla telefi etmeye çalışan makine sektöründe, pandemi-yi takip eden ilk üç yılda üretim yüzde 82'nin üzerinde bir sıçra-ma yakalarken, 2024-2026'da bu zemin korunamadı. Makine üretimi 2024 yılında yüzde 8,5, 2025 yılında yüzde 6,5 ve 2026 yılında yaklaşık yüzde 6 düşüş kaydetti. Üst üste gelen bu geri-lemelerle birlikte kapasite kul-lanım oranlarının yüzde 65'e düştüğü sektörde, son 2,5 yılda üretim kapasitesinin yüzde 25'i kaybedildi.
"Yerli mal, en pahalı mal algısı oluştu"
Türkiye Makine Federasyonu (MAKFED) Başkanı Kutlu Ka-ravelioğlu ve Makine İhracatçı-ları Birliği (MAİB) Başkanı Sev-da Kayhan Yılmaz, Türkiye'de artan maliyetler ve istihdam gi-derlerinin, yerli üretim yapan sanayicileri zorlu bir çıkmaza sürüklediğine dikkat çektiler. Sanayicinin hayatta kalabilmek için çareyi ithalat bileşenini artırmakta bulduğunu söyle-yen Kutlu Karavelioğlu, maki-ne sektöründeki ithalat raka-mının 47 milyar dolara dayan-dığını kaydetti. Karavelioğlu'na göre, pek çok sanayici, artan ma-liyetler karşısında rekabet gü-cünü koruyabilmek ve fabrika-larını ayakta tutabilmek adına üretim modellerinde esneme-ye gidiyor. Firmalar, mühendis-lik birikimini ve katma değer-li üretim tarafını Türkiye'de tutarken, maliyetleri dengele-mek için parçaların bir kısmını Çin gibi ülkelerden ithal ediyor. Yarısını dışarıdan alıp yarısını yerli üreten sanayiciler, bu stra-tejiyle hayatta kalma çabası ver-diğini söyleyen Sevda Kayhan Yılmaz ise "Sa-nayici maliyetini den-gelemeye çalışıyor, çözümler arıyor. Herkes hayatta kalma ça-bası için bir şeyler yapıyor" dedi.
"Sürekli bütçe güncellemek zorunda kalıyoruz"
Yılın ilk 10 ayının geride kal-dığı bu süreçte firmaların zor-lanması ve yatırımlarını erte-lemesi noktasında kritik eşiğin devam ettiğini söyleyen Yılmaz, "Dünyada bu belirsizlik devam ettiği sürece sanayici önünü gö-remeyecek. Dünyanın dengesi böyle şaşmışken bizim de adap-tasyon süreci geçirmemiz, ha-zırlıklı olmamız lazım" diye ko-nuştu. Eskiden sanayicinin 6 aydan daha kısa sürede bir nakit akış tablosu yapmadığını, bu se-ne ise üçüncü defa bütçe güncel-lemesi yapanlar olduğunu an-latan Yılmaz, şöyle devam etti:
"Sipariş alamazsanız çok sorun değil, kar edemeseniz de idare edersiniz ama nakit akışı yöne-timi, piyasayı okumak, yaşadı-ğımız toprakların şartlarını bil-mek zorundayız"
"Savunma sanayi değiliz, fiyat kaygımız var"
Son 2,5 yılda rekabetçilik kaybı nedeniyle kazanımların önemli bir kısmının eridiğini vurgulayan Karavelioğlu, dün-yada makine ihracatı son iki yıl-da yüzde 10-15 bandında artar-ken Türkiye'nin bu dönemde pazar payını korumakta zorlan-dığını belirtti. İşçilik maliyet-lerinin toplam giderler içinde-ki payının yüzde 20-25'lerden yüzde 40-45'e yükseldiğini be-lirten Karavelioğlu, "Biz savun-ma sanayii değiliz, bizim doğ-rudan bir fiyat kaygımız var. Kurun olması gerektiği yerde bulunmaması ve maliyet artış-ları nedeniyle dünyada ihracat rekor kırarken biz yerimizde sayıyoruz ve pandemiden son-ra açtığımız farkın yüzde 60'ını kaybetmiş durumdayız" dedi.
"Sanayisizleşme riski için önce sanayileşmek gerekir"
Bugün dünya ticareti içerisinde hizmetin payının yüzde 25-26 civarında olduğunu söyleyen Kutlu Karavelioğlu, Türkiye'de ise bu payı yüzde 28-30 olarak açıkladı. "Türkiye'nin hızla hizmet ülkesi olduğunu görüyoruz" diyen Karavelioğlu, "erken sanayisizleşme riski" tartışmalarına ise farklı bir yorum getirdi. Bugün sanayi kavramının büyük bir değişimden geçtiğini ifade eden Karavelioğlu'na göre, sanayisizleşme riskiyle karşı karşıya kalmak için önce sanayileşmeyi tamamlamak gerekiyor. Karavelioğlu, şöyle devam etti:
"Sanayileşmenin tanımı değişti. Kreatif endüstriler, inşaat sanayi, sağlık endüstrisi, medikal endüstri diyoruz, adamlar kendilerini sanayi olarak tanımlıyor. Makine sektörünün de bir hizmet bileşeni var. Projelendirme, tesis kurma, bilgiyi ihraç etmek, bakım onarım, yedek parça. Dolayısıyla bunu sanayiden ayırmak teknolojik ürünlerde çok mümkün değil."
İşler 'tıkır tıkır' işlesin diye her makineciye bir mentör
Yeşil ve dijital dönüşüm alanındaki tüm proje ve faaliyetlerini MundusPlus markası altında birleştiren MAİB, işletmeleri dijital ortamda sürdürülebilirlik konusunda geleceğe hazırlayacak Ekomentör Sürdürülebilirlik Platformu (Ekomentör) programını başlattı. Firmaların karbon ve su ayak izlerini ölçmelerine, sürdürülebilirlik alanındaki önceliklerini belirlemelerine ve kendi ihtiyaçlarına uygun stratejiler geliştirmelerine yardımcı olmak üzere tasarlanan Ekomentör, bilgi ve rehberlik desteğini somut ölçüm ve değerlendirme araçlarıyla bir araya getiriyor. Avrupa Yeşil Mutabakatı başta olmak üzere uluslararası düzenlemelere uyum sürecini destekleyen ve test sürecine başlayan platform, ilk aşamada MAİB üyelerinin kullanımına ücretsiz olarak sunulacak. Ekomentör'ü, sürdürülebilirlik alanında giderek genişleyen bilgi ve düzenleme çerçevesini firmaların kendi faaliyetleriyle ilişkilendirebilmelerine yardımcı olmak amacıyla geliştirdiklerini açıklayan MAİB Başkanı Sevda Kayhan Yılmaz, şunları söyledi:
"Bir işletmenin hangi yükümlülüklerle karşı karşıya olduğunu bilmesi tek başına yeterli değil. Bunların kendi üretim süreçleri açısından ne anlama geldiğini görmesi ve hangi alanlarda gelişmesi gerektiğini belirlemesi gerekiyor. Ekomentör, ölçüm, öz değerlendirme ve rehberlik araçlarını aynı platformda buluşturuyor. Firmalar karbon ve su ayak izlerini ölçerken sürdürülebilirlik alanındaki önceliklerini ve gelişime açık alanlarını da belirleyebiliyor. Ekomentör, MundusPlus çatısı altında bugüne kadar yeşil ve dijital dönüşüm alanlarında yürüttüğümüz çalışmaların sürdürülebilirlik boyutunu tamamlıyor."
"Avrupa, made by EU formülünü getirebilir"
Avrupa'nın yeniden üretime dönüş hamlesi nedeniyle yeni STA'lar ile müttefiklerini artırmaya çalıştığını söyleyen Sevda Kayhan Yılmaz, "AB bir ticaret bloku yaratmaya çalışıyor. Ama kaliteyi de kendisi denetlemek istiyor. Dolayısıyla AB'nin tüm metinleri bizim için bağlayıcı. Avrupa'nın ne yapacağını tam kestiremiyoruz ama bizim tüm mevzuata hazır olmamız gerekiyor. Şimdi gündemde otomotiv sektörünü etkileyen Made in EU var. Orada yaşanan bir cephe kaybı bizim cepheyi de etkileyecek ama ben daha çok pazarlık kozu olarak kullanıldığını düşünüyorum. Çünkü, onlar da bizden alıyor. Bunca yıldır geliştirdikleri bir tedarikçiyi kaybetmek istemezler. Ben Made in EU yerine Made by EU şeklinde bir çözüm bulacaklarını düşünüyorum. Biz de boş durmayız ki alternatif pazarlara kayarız, onlar da bunu istemez" yorumunu yaptı.
Fabrika bakmaya gelen Çinliler, üretime cesaret edemedi
Bazı Çinli grupların satın alma ve yatırım gibi fabrika bakmaya Türkiye'ye geldiğini söyleyen Sevda Kayhan Yılmaz, ancak üretim maliyetleri yüzünden vazgeçtiklerini belirtti. Türkiye'deki üreticilerin rekabetçiliğini kaybettiğini dile getiren Yılmaz, "Çinliler bile 'biz bu şartlarda üretim yapıp ayakta kalamayız' diyerek fabrika almadılar, onun yerine satış ofisi açtılar. Biz üretimden ayrılamayız, bugün her sanayici, ihracatçı kendi özel çözümünü üretmeye çalışıyor. Bunu da yapmak zorundayız, sanayicinin bulunduğu coğrafyayı iyi okuması, finansal okur-yazarlığı öğrenmesi şart" dedi.
"Fon krizi tedarikçilere yansımaya başladı"
Yatırım eğiliminin durma noktasına geldiği makine ana sanayiinde Eylül 2026 itibarıyla takibe düşen borçlarda yüzde 209,5'lik rekor bir artış yaşanırken, MAKFED Başkanı Kutlu Karavelioğlu, ana sektörün dayanıklılığının yüksek olduğunu ancak alt tedarikçilerde zorlanma ve kapanma süreçlerinin başladığını söyledi. Makine imalat tarafında doğrudan bir konkordato dalgası yaşanmadığını belirten Karavelioğlu, tedarikçi kanadında özellikle fon krizinin ardından ciddi aksamalar görüldüğüne ve nakit akışındaki bozulmaların sistemi zorladığına dikkat çekti. Makine ve teçhizat sektöründe batık hacmi 13,3 milyar TL'nin üzerine çıktı.