Sayıştay Başkanlığı, 2025 yılı denetimlerinde İzmir Büyükşehir Belediyesi ile bağlı idaresi ve iki şirketinin toplu iş sözleşmelerinde aynı sorunu tespit etti: Çalışanların çocuklarına ve yakınlarına işe alımda öncelik tanıyan, bazı hallerde işe almayı doğrudan zorunlu kılan hükümler. Bulgu "Toplu iş sözleşmesinde liyakat ilkesi ile bağdaşmayacak hükümlere yer verilmesi" başlığıyla dört raporda birden yer aldı. Denetçiler dayanak olarak Anayasa'nın 70'inci maddesini gösterdi: Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez. Üç idare bu maddelere dayanarak alım yapılmadığını savundu, Sayıştay bu savunmayı yeterli görmedi.
İZBETON'da öncelik işçinin emekli olması şartına bağlanmış
İZBETON raporu hükmü birebir aktarıyor. Şirket ile Belediye-İş arasında imzalanan toplu iş sözleşmesinin "Öncelikli İşe Alınacaklar" başlıklı 23'üncü maddesinin (f) bendinde, İzmir Büyükşehir Belediyesi ve kapsamındaki şirketlerde aranan vasıflara uygun olan işçi çocuklarına, sözleşmenin imza tarihinden geçerli olmak kaydı ve işçinin emekli olması şartı ile işe alımda öncelik tanınacağı yazılı.
Sayıştay bu hükmün pratikteki sonucunu şöyle tarif etti: İhtiyaç duyulan pozisyon ve kadrolardan bağımsız olarak, emekli olan personelin çocuğuna uygun pozisyon oluşturulması suretiyle işe alım yapılması.
Raporda ayrıca İZBETON'un sermayesinin tamamının kamuya ait olduğu ve kamu kaynağı kullandığı hatırlatıldı. Bu çerçevede işe alımlarda objektif kriterlerin esas alınması ve fırsat eşitliğini ortadan kaldırabilecek uygulamalardan kaçınılması gerektiği belirtildi. Şirket, bulgu doğrultusunda gerekli işlemlerin yapılacağını bildirdi. Sayıştay ise emekli olan personelin çocuklarına tanınan öncelik uygulamasının sonlandırılmasını istedi.
İZSU'da vefat eden işçinin birinci derece yakınına öncelik
İZSU'nun raporunda tespit edilen hüküm, yetkili sendikayla imzalanan 1 Nisan 2024 tarihli toplu iş sözleşmesinin 23'üncü maddesinin (u) bendinde yer alıyor: "İşveren, çalışanın vefatı halinde 1. derece yakınının işe alımında öncelik sağlar."
Sayıştay burada 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 3'üncü maddesindeki liyakat ilkesinin tanımına dayandı. Maddeye göre liyakat ilkesi, kamu hizmetleri görevlerine girmeyi, sınıflar içinde ilerleme ve yükselmeyi, görevin sona erdirilmesini liyakat sistemine dayandırmak ve bu sistemin eşit imkanlarla uygulanmasında devlet memurlarını güvenliğe sahip kılmaktır.
İdare cevabında, söz konusu toplu sözleşme döneminde ilgili maddeye istinaden personel alımı yapılmadığını belirtti. Sayıştay'ın sonucu değişmedi: İdarenin taraf olduğu sözleşmelerde Anayasa'nın kanun önünde eşitlik ile 657 sayılı Kanun'un liyakat ilkeleriyle bağdaşmayacak hükümlere yer verilmemesi gerekiyor.
İzmir İnovasyon'da iki ay içinde işe başlatma zorunluluğu
En bağlayıcı hüküm İzmir İnovasyon ve Teknoloji AŞ'nin sözleşmesinde. Şirket ile DİSK/Genel-İş arasında imzalanan toplu iş sözleşmesinin "İşe Almada Yöntem" başlıklı 19'uncu maddesinde, işyerinde herhangi bir iş kazası sonucu ölen ve malul kalıp işten ayrılan işçinin ailesine bakmak zorunda kalanların en geç 2 ay içinde işe başlatılacağı ve bu kişilere işe almada öncelik tanınacağı belirtiliyor.
Sayıştay bu hükmü öncelikten daha ağır bir yükümlülük olarak değerlendirdi. Raporda, hüküm nedeniyle ihtiyaç duyulan pozisyon ve kadrolardan bağımsız olarak bu kişilerin işe alınmasının zorunlu hale getirildiği, hangi gerekçeyle olursa olsun şirketin ihtiyaç duymadığı kişiyi almaya zorlayan bir toplu iş sözleşmesi hükmünün kabul edilebilir bir yönü bulunmadığı kaydedildi.
Şirket savunmasında, hükmün mutlak bir işe alma zorunluluğu doğurmadığını, sosyal koruma amacı taşıdığını ve bugüne kadar bu maddeye dayanılarak herhangi bir istihdam yapılmadığını ifade etti.
Sayıştay: Uygulanmamış olması hükmü hukuka uygun yapmıyor
Denetçiler bu savunmayı iki gerekçeyle reddetti. Birincisi lafız: Sözleşmedeki "en geç 2 ay içinde işe başlatılacağı" ibaresi, şirkete takdir yetkisi tanımayan kesin ve bağlayıcı bir yükümlülük. Raporda, uygulamanın iyi niyetli olduğu veya yalnızca açık kadro ve nitelik şartlarının varlığı halinde uygulanacağı yönündeki savunmaların, sözleşme metninin net ve bağlayıcı lafzı karşısında geçerli olmadığı belirtildi.
İkincisi ise bütün bu bulgular için geçerli olan bir ilke. Sayıştay'ın cümlesi şöyle: Bir mevzuata aykırılığın henüz fiili bir istihdamla sonuçlanmamış olması, söz konusu toplu iş sözleşmesi hükmünün Anayasa'nın liyakat ve eşitlik ilkeleri ile Türk Ticaret Kanunu'nun basiretli tacir gibi davranma esaslarına aykırı olduğu gerçeğini değiştirmiyor.
İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin raporunda ise çalışanların eş ve çocuklarının işe alınmasını zorunlu kılan veya öncelik tanıyan maddelerden söz ediliyor. Bulgu, belediye ile sendika arasındaki sözleşmenin yanı sıra personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımı kapsamındaki şirketler ile sendikalar arasında imzalanan toplu iş sözleşmelerini de kapsıyor.
Belediye, işçi alımlarında birimlerin ihtiyacı doğrultusunda ve aranan şartları taşıma durumuna göre değerlendirme yapıldığını bildirdi. Sayıştay bu cevabı da kabul etmedi: Uygulamada ihtiyaç ölçüsü gözetilmeksizin bu maddelere istinaden işlem yapılıyor; ayrıca bu madde olmasa da personel çocukları, aranan vasıf ve diğer koşulları taşıyan diğer kişiler gibi işe alım süreçlerinde değerlendirmeye tabi tutulabilir. Raporun sonucu şu: Toplu iş sözleşmesinde ayrıcalık sağlanmasına neden olan maddenin bulunmasını haklı kılan bir durum söz konusu değil.