Seçim, Knesset'in 17 Temmuz'da dağılmasının ardından yasal olarak mümkün olan en son tarihte yapıldı. Bu, 2022'den bu yana ilk genel seçim ve İsrail'in Gazze'deki savaşı ile Lübnan ve İran'la yaşanan çatışmaların ardından sandığa gidilen ilk seçim oldu.
Seçime giderken İsrail'i, Benjamin Netanyahu'nun başında olduğu sağ-dinci koalisyon yönetiyordu. Netanyahu, ülkenin en uzun süre görev yapmış başbakanı. Knesset 17 Temmuz'da dağıldığında bu koalisyon 120 sandalyenin 60'ına sahipti.
İktidardaki koalisyonu oluşturan partiler şunlar:
. Likud - Netanyahu'nun partisi ve koalisyonun en büyük bileşeni
. Şas - Sefarad kökenli ultra-Ortodoks parti, lideri Aryeh Deri
. Birleşik Tora Yahudiliği - Aşkenaz kökenli ultra-Ortodoks parti, lideri Ya'akov Asher
. Otzma Yehudit - aşırı sağ, lideri Ulusal Güvenlik Bakanı Itamar Ben-Gvir
. Dini Siyonizm-Zehut - aşırı sağ, lideri Maliye Bakanı Bezalel Smotrich
Muhalefet tarafında ise dört parti öne çıkıyor:
. Yashar - merkez, lideri eski Genelkurmay Başkanı Gadi Eisenkot. Netanyahu'nun başlıca rakibi olarak görülüyor.
. Together - eski Başbakan Naftali Bennett ile Knesset'teki muhalefet lideri Yair Lapid'in ortak listesi
. Yisrael Beiteinu - seküler milliyetçi sağ, lideri eski Maliye Bakanı Avigdor Lieberman
. Demokratlar - merkez sol, lideri eski Genelkurmay Başkan Yardımcısı Yair Golan
Bu dört parti, seçim öncesinde birbirlerine saldırmama ve seçimden sonra birlikte hükümet kurma taahhüdü içeren bir deklarasyon imzaladı.
Bir de üçüncü grup var ve denklemi asıl karmaşıklaştıran unsur bu: Arap ağırlıklı partiler. Mansour Abbas'ın liderliğindeki Ra'am ile Ortak Liste, ne iktidar koalisyonunun ne de dörtlü muhalefet ittifakının parçası. Resmi olarak muhalefette sayılıyorlar, ancak hem Netanyahu bloku hem de karşısındaki blok bugüne kadar bu partilerle hükümet kurmayı reddetti.
İsrail seçim sistemi nasıl işliyor?
İsrail'de seçmen başbakanı doğrudan seçmiyor. Tüm ülke tek seçim bölgesi sayılıyor, oy parti listelerine veriliyor ve 120 sandalye ulusal oy oranına göre dağıtılıyor. Seçim barajı yüzde 3,25 ve bu oranın altında kalan partilerin oyları tamamen geçersiz sayılıyor. Hükümet kurmak için 61 sandalyelik destek gerekiyor; İsrail tarihinde hiçbir parti tek başına bu sayıya ulaşamadı. Bu yüzden ülke bütün hükümetlerini koalisyonlarla kurdu.
Seçim öncesinde son anketlerde Yashar ve Likud kaç sandalye alıyor?
Yayın yasağı öncesinde açıklanan son anketler, Eisenkot'un Yashar partisini 22-23 sandalyeyle Likud'un önüne koydu; Likud 19-21 sandalyede göründü. Muhalefet kanadının diğer bileşenleri şöyleydi: Bennett ile Lapid'in ortak listesi Together 14-15, Golan'ın Demokratları 8-10, Lieberman'ın Yisrael Beiteinu'su 8 sandalye. (23+15+10+8=56)
İktidar koalisyonu tarafında ise Netenyahu liderliğindeki Likud 19-21 sandalye, Ben-Gvir'in Otzma Yehudit'i 8, Birleşik Tora Yahudiliği 7-8, Şas 7-8, Smotrich'in Dini Siyonizm-Zehut'u 6-8 sandalyede ölçüldü. (21+8+8+8+8=53)
Arap ağırlıklı partilerden Ortak Liste 9, Ra'am ise 5-7 sandalye aldı.
Anketlerin ortak bulgusu ise şu: hiçbir taraf 61'e ulaşmıyor. Dörtlü muhalefet ittifakı 52-56 sandalyede görünürken, Netanyahu'nun koalisyonu üç ankette de tam 50'de kaldı.
Arap ağırlıklı partiler ise 14-16 sandalye alıyor. Yani iki blokun toplamı çoğunluk için yetmiyor ve aradaki boşluğu tam olarak Arap partileri dolduruyor.
Seçim sonrası sandık çıkışı anketleri yayınlanmaya başladı
Sandıkların kapanmasıyla Kan 11, Channel 12 ve Channel 13'ün yayınladığı sandık çıkışı anketleri, aylık anketlerin işaret ettiği tabloyu tersine çevirdi. Seçim öncesinde Eisenkot'un Yashar partisi Likud'un önündeydi; sandık çıkışında ise Likud 24-25, Yashar 21-23 sandalyede göründü.
Kan 11'in parti bazındaki dökümü şöyle: Likud 25, Yashar 21, Bennett ile Lapid'in ortak listesi Together 14, Ortak Liste 10, Demokratlar 10, Yisrael Beiteinu 8, Otzma Yehudit 7, Ra'am 7, Şas 6, Birleşik Tora Yahudiliği 6 ve Dini Siyonizm 6 sandalye. Channel 12 ile Channel 13 de Likud'u 24 ve 25, Yashar'ı 22 ve 23, Together'ı 12 ve 14 sandalyede ölçtü.
Blok toplamlarında tablo daha da net. Netanyahu'nun koalisyonu üç ankette de 50 sandalyede kaldı. Eisenkot'un öncülük ettiği Siyonist muhalefet bloku Kan 11 ve Channel 13'e göre 53, Channel 12'ye göre 52 sandalye aldı. Arap ağırlıklı partiler ise Kan 11 ve Channel 13'e göre 17, Channel 12'ye göre 18 sandalyeyle rekor bir sonuç elde etti. Yani iki blokun da 61'e mesafesi var ve aradaki boşluğu tam olarak Arap partileri dolduruyor.
Baraj iki listeyi eledi: Ofer Winter'ın Amcha Yisrael'i ile Hendel ve Zelekha'nın Yedek Askerler-Yeni Ekonomi ittifakı, üç ankette de yüzde 3,25'in altında kaldı.
Netanyahu'ya yakın Channel 14'ün anketi diğerlerinden ayrıştı ve Likud'a 30, Yashar'a 19 sandalye verdi.
Sandık çıkışı anketleri, sandık başındaki seçmenlerle yapılan görüşmelere dayanıyor ve resmi sonuç değil. Geçmiş İsrail seçimlerinde bu veriler gerçek sonuçtan ciddi biçimde saptı.
Partilerin Gazze savaşı ve Filistin devleti konusundaki tutumu
Filistin meselesinde ana akım adaylar arasındaki mesafe beklenenden dar. Netanyahu "Filistin devleti olmayacağına dair sözümüzü yerine getireceğiz" dedi; en ciddi rakibi Eisenkot ise "iki halka iki devlet ilkesi bir hatadır" ifadesini kullandı. Bennett kendisini Netanyahu'dan "daha sağda" tanımlıyor.
İktidar koalisyonunun aşırı sağ kanadı daha ileri gidiyor. Ben-Gvir, Gazze ve Batı Şeria'dan Filistinlilerin göç etmesini savunuyor ve yeni hükümette Savunma Bakanlığı istiyor. Smotrich, Oslo Anlaşmaları'nın resmen iptalini talep ediyor. Muhalefet kanadından Lieberman ise Batı Şeria'daki C Bölgesi'nin ilhakını destekliyor.
Al Jazeera'nın derlemesine göre öne çıkan adayların hiçbiri savaşın gerekçesini sorgulamadı ve kampanya Gazze'deki ölüm bilançosunu büyük ölçüde gündem dışında bıraktı. Analistler, muhalefetin kazanması halinde bile Gazze ve Batı Şeria politikasında ancak sınırlı bir değişiklik beklediğini belirtiyor.
Askerlik muafiyeti ve yargı reformu tartışması
Kampanyanın asıl ayrışma hattı Filistin meselesi değil, iç politika oldu: ultra-Ortodoks öğrencilerin askerlikten muafiyeti ve yargı reformu. Şas lideri Deri, yeshiva öğrencilerinin statüsü düzenlenmedikçe partisinin desteğiyle hükümet kurulamayacağını açıkladı. Eisenkot seçimi "Netanyahu'nun askerlikten kaçıranlar hükümeti ya da benim liderliğimde zorunlu askerlik hükümeti" ikilemi olarak tanımladı. Bennett ise yargı reformu yasalarını Knesset toplandığı anda iptal edeceklerini söyledi.
Kim kiminle koalisyon kurabilir?
Dörtlü muhalefet ittifakı birlikte hükümet kurma sözü verdi, ancak başbakan adayını belirleyemedi. Eisenkot en büyük partinin liderinin aday olmasını savunuyor ve dönüşümlü başbakanlığı reddediyor; Bennett ile Lieberman ise onu desteklemedi, ikisinin de başbakanlık beklentisi var. Eisenkot ayrıca Netanyahu liderliğindeki bir hükümete katılmayacağını taahhüt etti.
Netanyahu'nun iktidarının sona ermesi bu nedenle tek bir koşula bağlı değil. Muhalis Koalisyonunun 61'in altında kalması, muhalefetin başbakan adayında anlaşması, ultra-Ortodoks partilerin saf değiştirmesi ve Arap partileri sorununun çözülmesi gerekiyor. Oysa Eisenkot'un askerlik reformu programı, tam olarak Şas ve Birleşik Tora Yahudiliği'nin karşı çıktığı şey.
Üstelik kilitlenme Netanyahu'nun lehine işliyor. Yeni hükümet göreve başlayana kadar görevi başbakan olarak koltuğunda kalıyor; koalisyon kurulamazsa ülke yeniden sandığa gidiyor ve o süreçte de görevde kalıyor. Hakkında süren ve suçlamalarını reddettiği yolsuzluk davası da aday olmasına ya da hükümet kurmasına engel değil.
İsrail seçim sonuçları ne zaman açıklanacak?
Sandıklar yerel saatle 22.00'de kapandı ve televizyon kanalları sandık çıkışı anketlerini bu saatte yayınladı. Bu veriler tahmin niteliğinde; geçmiş seçimlerde gerçek sonuçla aralarında ciddi sapmalar oluştu.
Oy dökümünün 30 Ekim'e kadar tamamlanması, resmi sonuçların ise seçimden bir hafta sonra, 4 Kasım'da yayımlanması bekleniyor. Asker, hastane, mahkum ve yurt dışındaki diplomatik görevlilere ait "çift zarf" oyları en son sayılıyor; geçmiş seçimlerde bu oylar bir ila iki sandalyeyi değiştirdi.
Ardından Cumhurbaşkanı Isaac Herzog parti liderleriyle görüşüp hükümeti kurma görevini en şanslı gördüğü adayı atayacak. Bu kişinin hükümeti kurmak için 42 günü olacak. Süreç sonuçsuz kalırsa İsrail yeniden sandığa gidecek.