Kamu kurumlarının araç ihalelerindeki 5 hata!

Sayıştay'ın Türkiye Büyük Millet Meclisine sunduğu 2025 yılı düzenleyici ve denetleyici kurumlar raporlarında, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ile Sigortacılık ve Özel Emeklilik Düzenleme ve Denetleme Kurumunun (SEDDK) araç ihaleleri mercek altına alındı. BDDK'nın teknik şartnamesinde 2025 model, sıfır kilometre, sunroof ve ambiyans aydınlatmalı araç istendi. Sayıştay bunu Tasarruf Tedbirleri Genelgesine aykırı buldu. BDDK'nın araç kiralama ihalesini açık ihale yerine pazarlık usulüyle yapması da ayrı bir bulgu konusu oldu. SEDDK'nın binek araç ihalelerinde yakıt tüketimi 6,1-6,3 litre gibi dar bir aralıkta belirlendi. Azami hız ve jant ölçüsü de sayısal olarak şart koşuldu. Sayıştay bu şartların rekabeti daraltabileceğini belirtti. Buna karşın SEDDK'da hizmette kullanılan bazı araçlar motor hacmi, yakıt tipi ve yerli muhteva kriterlerini karşılamadı. Kurumun personel servislerinde de model yılı ve motor gücü şartının altında kalan araçlar ile psikoteknik raporu ve SRC belgesi dosyada bulunmayan sürücüler tespit edildi. SEDDK tüm tespitlere iştirak etti. BDDK ise donanımların zaten standart olduğunu ve pazarlık usulünün zorunluluktan kaynaklandığını savundu.

Araç ihalelerinde sıfır model ve lüks donanım şartı

Cumhurbaşkanlığının 2024/7 sayılı Tasarruf Tedbirleri Genelgesi, hizmet alımıyla edinilecek taşıtlarda model yılı yeni olmayan araçlara öncelik verilmesini öngörüyor. Bu öncelik, ekonomik olması şartıyla binek araçlarda 10 yaşını doldurmamış araçları kapsıyor. Genelge ayrıca baz veya standart donanımlı araçların tercih edilmesini istiyor.

BDDK'nın araç kiralama şartnamesi bunun tersi yönde hazırlandı. Sayıştay raporundaki tespit şöyle:

"Kurumun araç kiralama hizmet alımı ihalesine ait teknik şartnamede araçların model yılının 2025 ve 0 km'de olması gerektiği, araçlarda anahtarsız çalıştırma, otomatik açılabilir sunroof, ambiyans aydınlatma ve katlanabilir ısıtmalı aynalar gibi donanım özelliklerinin olması gerektiğine yönelik düzenlemelere yer verildiği."

BDDK cevabında bu özelliklerin güncel araç paketlerinde çoğunlukla standart olduğunu ve ek maliyet yaratmadığını savundu. Kurum ayrıca kiralama bedelinin kasko değerinin aylık yüzde 2'sini aşmadığını belirtti. Sayıştay ise şu değerlendirmeyi yaptı:

"Söz konusu araçların istenilen model yılının ve donanımsal özelliklerinin hizmetin yürütülebilmesi açısından kati surette olması gereken özelliklerden olmadığı bilakis araç kiralama maliyetini artırıcı nitelikte olduğu."

Açık ihale yerine pazarlık usulü

Kamu İhale Kanunu'na göre temel ihale usulleri açık ihale ve belli istekliler arasında ihale. Pazarlık usulü ancak doğal afet, salgın veya öngörülemeyen olaylar gibi Kanun'un 21'inci maddesinde sayılan istisnai hallerde kullanılabiliyor.

BDDK, araç kiralama hizmet alımını pazarlık usulüyle yaptı. Kurum, izin ve onay sürecinin mevcut sözleşmenin bitişine yakın tamamlandığını ve açık ihale süreleri yetmediği için bu yola gittiğini açıkladı. Sayıştay bu gerekçeyi kabul etmedi:

"Söz konusu araç kiralama hizmet alımına ilişkin ihtiyacın süreklilik arz eden ve önceden öngörülebilir nitelikte olduğu, ayrıca mevcut sözleşmenin bitiş tarihinin idarece bilindiği dikkate alındığında; izin ve ihale hazırlık süreçlerinin, kamu ihale mevzuatında öngörülen süreler gözetilerek önceden planlanması gerektiği değerlendirilmektedir."

Rekabeti daraltan dar teknik kriterler

SEDDK, 01.04.2024-31.03.2025 döneminde 14, 01.12.2025-30.11.2026 döneminde 10 binek otomobil kiraladı. Sayıştay, her iki ihalenin şartnamesinde teknik kriterlerin birbirini tamamlayan dar değerler halinde kurgulandığını tespit etti:

"Yakıt tüketimi gibi modele ve donanıma göre değişkenlik gösterebilen bir kriterin 6,1-6,3 lt/100 km gibi çok dar bir bantta şart koşulduğu; azami hız kriterinin 190 km/sa olarak düzenlendiği ve jant ölçüsü gibi donanıma ilişkin kalemlerin de sayısal olarak belirlenmek suretiyle teknik kriter setinin daraltıldığı anlaşılmaktadır."

Sayıştay'a göre bu şartların birlikte aranması, ihaleye girebilecek araç seçeneklerini fiilen azaltıyor:

"Bu kriterlerin birlikte aranması, muadil araç seçeneklerini fiilen çok sınırlı hale getirmekte ve teknik şartnamenin rekabeti daraltabilecek nitelik kazanmasına yol açabilecek bir yapı ortaya çıkarmaktadır."

4734 sayılı Kanun'un 12'nci maddesi, teknik şartnamelerin rekabeti engelleyici hususlar içermemesini ve belli bir marka ya da modele yönelik tanımlama yapılmamasını öngörüyor.

Şartnameye uymayan araçların kabul edilmesi

SEDDK'daki çelişki burada ortaya çıkıyor. Şartname dar kriterlerle hazırlandı, ancak hizmette kullanılan araçlar bu kriterleri karşılamadı. Rapordaki tespit şöyle:

"01.04.2024-31.03.2025 sözleşme süresinde teknik şartnamede motor hacmi 1490 cc olarak belirlenmiş ve yerli muhteva oranının yüzde 50'nin üzerinde olması şart koşulmuş olmasına rağmen, yüklenici tarafından muadil olarak sunulan ve fiilen hizmette kullanılan Renault Megane Sedan Icon 1,3 TCe ile Skoda Octavia Premium 1,5 e-TEC araçlarının hem motor hacmi hem de yerli muhteva kriteri yönünden teknik şartnameyle uyumlu olmadığı."

Sonraki dönemde de benzer bir durum yaşandı. Şartnamede 1,3-1,6 litre motor hacmi ve benzin-dizel yakıt tipi istenmesine rağmen araç belgelerinde 1,8 litrelik Toyota Corolla Hybrid yer aldı. Sayıştay, bu aracın motor hacmi, yakıt tipi ve yerli muhteva oranı bakımından şartnameye uymadığını belirtti.

Sayıştay, muadil araç kullanımına yalnızca teknik kriterler eksiksiz sağlandığında izin verilmesi ve şartnameye aykırı araçların kabul edilmemesi gerektiğini vurguladı.

Personel servisinde eski araç, belgesiz sürücü

SEDDK'nın 02.01.2025-31.12.2025 dönemini kapsayan personel servisi ihalesinde 13 araçla 13 güzergahta taşımacılık yapıldı. Şartnamede araçların 2015 model ve üzeri, motor gücünün 110 kW ve üzeri olması istendi. Sürücüler için de psikoteknik rapor ve SRC belgesi gibi belgelerin dosyada bulunması gerekiyordu. Sayıştay'ın tespiti şöyle:

"Bazı servis araçlarının teknik şartnamede belirlenen asgari model yılı şartını karşılamadığı, bazı araçların motor gücü şartının altında kaldığı, bazı sürücüler için psikoteknik raporların ve SRC belgesinin bulunmadığı ve bazı araç ve sürücülere ilişkin tevsik edici belgelerin ibraz edilmediği tespit edilmiştir."

Sayıştay, bu durumun hizmetin sözleşmeye uygun yürütülüp yürütülmediğinin izlenmesini güçleştirdiğini belirtti. Kurumun kontrol ve belgelendirme mekanizmasını etkin işletmesi gerektiğini de vurguladı.

Kurumların cevapları

SEDDK, araç kiralama ve personel servisi bulgularının tamamına iştirak etti. Kurum, bundan sonraki süreçte belirtilen hususlara dikkat edileceğini bildirdi. BDDK ise donanım şartlarını savundu. Pazarlık usulü konusunda da benzer durumların tekrarlanmaması için gerekli hassasiyetin gösterileceğini açıkladı.

Bulgular denetim görüşünü etkilemedi