Personel sayısını düşük göstererek engelli ve eski hükümlü istihdamı yapmadılar

Sayıştay Başkanlığının TBMM'ye sunduğu 2025 yılı denetim raporlarında, beş üniversitede engelli ve eski hükümlü istihdam yükümlülüğüne ilişkin bulgular yer aldı. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 30'uncu maddesine göre elli veya daha fazla işçi çalıştırılan kamu işyerlerinde işçilerin yüzde 4'ü engelli, yüzde 2'si ise eski hükümlü ya da askerlik sırasında terör olayları nedeniyle malul sayılmayacak şekilde yaralananlardan oluşmak zorunda. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 53'üncü maddesi de kurumlara dolu memur kadrolarının yüzde 3'ünde engelli çalıştırma yükümlülüğü getiriyor. Sayıştay'ın incelemesinde üç üniversitenin, işçi sayısını olduğundan düşük göstererek yükümlülüğü azalttığı tespit edildi. Abdullah Gül ve Batman, sürekli işçi kadrosundaki özel güvenlik görevlilerini hesaptan çıkardı. Sayıştay, dayanak gösterilen yönetmelik hükmünün yalnızca özel güvenlik şirketleri ve birimleri için geçerli olduğunu, kurumun tamamı için yapılan hesabı etkilemediğini belirtti. Adıyaman'da ise 2017'de KHK ile kadroya geçirilen işçiler hesaba katılmadı. Dokuz Eylül'de eski hükümlü sayısı olması gerekenin çok altında kaldı, ÇOMÜ'de ise hem engelli memur hem de eski hükümlü işçi sayısı eksikti. ÇOMÜ, 2022'den bu yana işçi, 2025 ve 2026'da açıktan memur alım izni verilmediğini gerekçe gösterdi. Sayıştay, İş Kanunu'nun kamu kurumlarını bu yükümlülük için öngörülen idari para cezasından muaf tutmadığını hatırlattı.

Kanun: İşçilerin yüzde 4'ü engelli, yüzde 2'si eski hükümlü

Sayıştay'ın raporlarda aktardığı hükümlere göre kamu kurumlarının istihdam yükümlülüğü iki kanuna dayanıyor:

657 sayılı Kanun'un 53'üncü maddesi: Kurumlar, bu Kanun'a göre çalıştırdıkları personele ait kadrolarda yüzde 3 oranında engelli çalıştırmak zorunda. Oranın hesaplanmasında yurt dışı teşkilatı hariç toplam dolu kadro sayısı esas alınıyor.

4857 sayılı Kanun'un 30'uncu maddesi: Elli veya daha fazla işçi çalıştırılan kamu işyerlerinde işçilerin yüzde 4'ü engelli, yüzde 2'si eski hükümlü ya da 1111 ve 1076 sayılı kanunlar kapsamında askerlik yaparken 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'nda sayılan terör olayları nedeniyle malul sayılmayacak şekilde yaralananlardan oluşuyor. Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri olan işverenin yükümlülüğü toplam işçi sayısına göre hesaplanıyor. Kısmi süreli çalışanlar tam süreliye dönüştürülerek hesaba katılıyor, yarım ve üzerindeki kesirler tama yuvarlanıyor.

4857 sayılı Kanun'un 101'inci maddesi: Bu yükümlülüğe uymayan işverene çalıştırmadığı her engelli ve eski hükümlü için, her ay idari para cezası veriliyor. Maddeye göre kamu kuruluşları bu cezadan "hiçbir şekilde muaf tutulmuyor."

Abdullah Gül: Özel güvenlik düşüldü, istihdam sıfırlandı

Abdullah Gül Üniversitesinde 2017'de 696 sayılı KHK ile sürekli işçi kadrosuna geçirilenler dahil toplam 74 işçi çalışıyor. Üniversite, engelli ve eski hükümlü kontenjanını hesaplarken sürekli işçi kadrosundaki 38 özel güvenlik görevlisini bu sayıdan düştü. Sayıştay'ın tespitine göre bunun sonucunda üniversitede hiç engelli, eski hükümlü veya terör mağduru istihdam edilmedi:

"Yapılan incelemede, (...) istihdam edilen işçi sayısı toplam 74 iken, sürekli işçi kadrosunda bulunan 38 adet özel güvenlik personeli bu sayıya dahil edilmediğinden Kurumda engelli ve eski hükümlü veya eski asker ve terör mağdurlarının istihdam ettirilmediği görülmüştür."

Özel güvenlikçiler düşüldüğünde geriye kalan 36 işçi, Kanun'daki 50 işçi eşiğinin altına iniyor ve bu yüzden yükümlülük tamamen ortadan kalkıyor. Oysa oranlar 74 işçinin tamamına uygulandığında, üniversitenin yaklaşık 3 engelli ve 1 eski hükümlü işçi çalıştırması gerekiyor.

Batman: 225 işçiden 106'sı hesap dışı

Batman Üniversitesinde de aynı yöntem uygulandı. KHK ile kadroya geçenler dahil toplam işçi sayısı 225 iken, sürekli işçi kadrosundaki 106 özel güvenlik görevlisi hesaba katılmadı ve alımlar 119 işçi üzerinden yapıldı. Sayıştay'a göre bu durum engelli ve eski hükümlü sayısının eksik hesaplanmasına yol açtı.

Oranlar 225 işçiye uygulandığında 9 engelli ve 5 eski hükümlü çalıştırılması gerekiyor. 119 işçi üzerinden yapılan hesapta ise bu rakamlar 5 engelli ve 2 eski hükümlüye düşüyor.

İki üniversitenin savunması: Özel Güvenlik Yönetmeliği

Abdullah Gül ve Batman üniversiteleri aynı gerekçeye dayandı. Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanun'un Uygulanmasına İlişkin Yönetmelik'in 47'nci maddesine göre özel güvenlik birimlerinde ve şirketlerinde, İş Kanunu'nun 30'uncu maddesi gereğince çalıştırılacak engelli ve eski hükümlü sayısı hesaplanırken özel güvenlik görevlileri hesaba katılmıyor. Üniversiteler bu hükmün kendileri için de geçerli olduğunu savundu.

Sayıştay bu yorumu kabul etmedi. Yönetmelik hükmünün yalnızca özel güvenlik şirketlerine ve kurumların kendi özel güvenlik birimlerine yönelik olduğunu, bu şirket ve birimlerin kendi içinde yapacağı hesabı düzenlediğini belirtti. Kurumun tamamı için yapılan hesapla ise hiçbir ilgisi bulunmadığını vurguladı:

"Dolayısıyla, Kurumun tüm birim ve kısımlarında kanunen istihdam edilmesi gereken engelli ve eski hükümlü veya eski asker ve terör mağdurlarının çalıştırılmasına esas alınan toplam işçi sayısına, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 30'uncu maddesi gereğince, herhangi bir istisnaya yer verilmeden kısmi zamanlı, geçici ve sürekli işçilerin tamamının dahil edilmesi ve söz konusu toplam işçi sayısının yüzde dördünün engelli işçi, yüzde ikisinin ise eski hükümlü veya malul sayılmayacak derecede yaralanan eski asker ve terör mağduru olarak istihdam ettirilmesi gerekmektedir."

Adıyaman: 272 işçi varken hesap 90 üzerinden yapıldı

Adıyaman Üniversitesinde ise hesaptan düşülen grup farklıydı. Sayıştay'ın tespitine göre üniversitede, 696 sayılı KHK ile sürekli işçi kadrosuna geçirilenler dahil toplam 272 işçi bulunuyor. Ancak engelli ve eski hükümlü alımları yalnızca 90 işçi üzerinden hesaplandı.

Oranlar 272 işçiye uygulandığında 11 engelli ve 5 eski hükümlü çalıştırılması gerekiyor. 90 işçi üzerinden yapılan hesapta ise bu rakamlar 4 engelli ve 2 eski hükümlüye düşüyor.

Üniversite, tespite katıldığını ve düzeltme işlemlerine başladığını bildirdi.

Dokuz Eylül: 34 yerine 2 eski hükümlü

Dokuz Eylül Üniversitesinde eksiklik eski hükümlü ve terör mağduru istihdamında yoğunlaştı. Sayıştay'ın tespitine göre 31 Aralık 2025 itibarıyla 34 eski hükümlü veya terörle mücadelede malul sayılmayacak şekilde yaralananın çalıştırılması gerekirken bu kapsamda çalışan personel sayısı yalnızca 2.

Üniversite bulguya katıldığını ve gerekli girişimlerin yapıldığını bildirdi. Sayıştay, hem hassas kesimlerin istihdamıyla sosyal adaletin sağlanması hem de idari para cezasından kaçınılması için insan kaynakları planlamasında bu yükümlülüklerin dikkate alınması gerektiğini vurguladı.

ÇOMÜ: "Alım izni verilmedi"

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesinde hem memur hem de işçi tarafında eksiklik tespit edildi:

Engelli memur: 1.089 dolu memur kadrosunun yüzde 3'ü olan 33 engelli memur çalıştırılması gerekirken bu sayı 23'te kaldı.

Eski hükümlü işçi: 1.022 işçinin yüzde 2'si olan 20 eski hükümlü veya terörle mücadelede yaralanan kişinin istihdam edilmesi gerekirken bu sayı 13'te kaldı.

ÇOMÜ, eksikliğin nedeninin personel alım izinleri olduğunu savundu. Üniversitenin cevabına göre 2025 ve 2026'da Cumhurbaşkanlığı tarafından açıktan memur atama izni verilmediği için engelli memur alımına yönelik planlamalar hayata geçirilemedi. İşçi alımı için ise 2022'den bu yana izin verilmedi. Üniversite, izin verilmesi halinde öncelikle engelli memur ve eski hükümlü işçi alımı yapmayı hedeflediğini bildirdi.

Sayıştay, hem kanuni zorunlulukların yerine getirilmesi hem de düzenlemelerin amaçladığı toplumsal faydaya katkı sağlanması için engelli memur ve eski hükümlü işçi istihdamının artırılması gerektiğini belirtti.