Pasaportu iptal edilen memura AYM'den ihlal kararı

Anayasa Mahkemesi (AYM) Genel Kurulu, hakkındaki disiplin ve ceza soruşturmaları gerekçe gösterilerek pasaportu iptal edilen bir kamu görevlisinin bireysel başvurusunu karara bağladı. Mahkeme, Anayasa'nın 20. maddesindeki özel hayata saygı hakkının ve 42. maddesindeki eğitim hakkının ihlal edildiğine hükmetti. Başvuru, 8 Ekim 2026 tarihli Genel Kurul toplantısında görüşüldü ve sonuçlar 12 Ekim 2026'da ilan edildi.

Anayasa Mahkemesi hangi başvuruyu karara bağladı?

Karar, 2019/3536 başvuru numaralı dosyada verildi. AYM'nin internet sitesinde yayımlanan Genel Kurul gündemine göre başvuru, kamu görevlisi olan başvurucunun pasaportunun iptaline ilişkin.

Dosya, Mahkemenin iki bölümünden birinde değil Genel Kurul'da incelendi. Bu durum, kararın benzer başvurulara yön verecek nitelikte olabileceğini gösteriyor.

Başvurucunun kimliği, görev yaptığı kurum ve olayın tarihleri henüz kamuoyuyla paylaşılmadı. Ayrıntılar, gerekçeli kararın Resmi Gazete'de yayımlanmasıyla netleşecek.

Kamu görevlisinin pasaportu neden iptal edilmişti?

Genel Kurul gündemindeki özete göre idare, başvurucu hakkında yürütülen disiplin ve ceza soruşturmalarını gerekçe göstererek pasaportunu iptal etti.

Başvurucu bu süreçte yurt dışındaki bir üniversitede doktora eğitimine başlayamadı. Bunun üzerine hem özel hayatına yapılan müdahale hem de eğitim hakkının engellenmesi nedeniyle AYM'ye başvurdu.

AYM hangi hakların ihlal edildiğine hükmetti?

Mahkeme, her iki iddiayı da önce kabul edilebilir buldu. Esas incelemede ise Anayasa'nın 20. maddesinde güvence altına alınan özel hayata saygı hakkının ihlal edildiğine karar verdi.

İkinci ihlal tespiti, Anayasa'nın 42. maddesinde düzenlenen eğitim hakkına ilişkin. Başvurucunun pasaport iptali nedeniyle yurt dışındaki doktora programına gidememesi bu hakkın ihlali sayıldı.

Bireysel başvuruda ihlal kararı verildiğinde, 6216 sayılı Kanun uyarınca ihlalin ve sonuçlarının giderilmesi için yapılması gerekenlere hükmedilir. Bu dosyada yeniden yargılama veya tazminat öngörülüp öngörülmediği gerekçeli kararla anlaşılacak.

Soruşturma gerekçesiyle pasaport kısıtlamasının dayanağı ne?

İdari soruşturma gerekçesiyle yapılan pasaport kısıtlamaları uzun süredir 5682 sayılı Pasaport Kanunu'nun 22. maddesine ve ek 7. maddesine dayandırılıyor. Bu hükümler yargı önünde defalarca tartışıldı.

Bir idare mahkemesi, AYM'ye yaptığı itiraz başvurusunda ek 7. maddedeki "idari" ibaresi nedeniyle hakkında idari soruşturma bulunanlara pasaport verilemediğini, oysa Anayasa'nın seyahat hürriyetinin sınırlanmasını suç soruşturma ve kovuşturmasına bağladığını ileri sürdü. Aynı başvuruda disiplin hukukunun genel kamu düzeninden çok kamu hizmetinin sağlıklı işleyişini korumaya yönelik olduğu da vurgulandı.

AYM de bu alanda daha önce iptal kararları verdi. Mahkeme, 24 Temmuz 2019 tarihli kararında hakkında suç soruşturması ya da kovuşturması bulunmayan kişilerin pasaportlarının hakim kararı aranmaksızın Bakanlıkça iptal edilebilmesine imkan tanıyan hükmü Anayasa'nın 23. maddesine aykırı buldu.

Kasım 2024'te Resmi Gazete'de yayımlanan kararla da ülkeden ayrılmalarında genel güvenlik bakımından sakınca bulunduğu İçişleri Bakanlığınca tespit edilenlere pasaport verilmeyeceğine dair hüküm iptal edildi. Gerekçede yurt dışına çıkma özgürlüğünün yalnızca suç soruşturması veya kovuşturması sebebiyle hakim kararıyla sınırlanabileceği belirtildi.

Eğitim hakkı ihlali neden dikkat çekiyor?

AYM'nin pasaport kısıtlamalarıyla ilgili kararlarında ihlal tespiti genellikle özel hayata saygı hakkı üzerinden yapılıyordu. Bu dosyada eğitim hakkına ayrıca yer verilmesi, yurt dışında lisansüstü eğitim planı olan kamu görevlileri açısından önem taşıyor.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) de benzer bir tespitte bulunmuştu. AİHM, ihraç edildikten sonra pasaportlarına el konan üç akademisyen hakkındaki kararında pasaportlarına el konduğu için yurt dışındaki üniversitelerde doktora çalışmalarını yapamayan iki başvurucu bakımından eğitim hakkının ihlal edildiğine hükmetmişti.

Benzer durumdaki kamu görevlilerini ne bekliyor?

Aynı Genel Kurul toplantısında görüşülen 2020/36119 sayılı başvuru ertelendi. Bu dosya da pasaportuna konulan tahdit kaldırılmadığı için yurt dışındaki üniversiteye gidemeyen bir başvurucuya ait.

Hakkında disiplin soruşturması bulunduğu için pasaportu kısıtlanan kamu görevlileri açısından asıl belirleyici olan, gerekçeli kararda Mahkemenin hangi ölçütleri benimsediği olacak. Kararın Resmi Gazete'de yayımlanmasının ardından idarelerin ve idare mahkemelerinin bu ölçütleri dikkate alması bekleniyor.