Şirket işçisine zabıta ve itfaiye görevi: 26 idarede bulgu

Sayıştay Başkanlığı, 2025 yılı belediye denetimlerinde zabıta ve itfaiye teşkilatlarının memur yerine şirket işçileriyle çalıştırıldığını 26 idarede bulgu konusu yaptı. Büyükşehirlerde sayılar yüzlerle ifade ediliyor: Manisa Büyükşehir'de 835, Denizli Büyükşehir'de 392, Gaziantep Büyükşehir'de 350 kişi. İstanbul Esenler'de şirket personelinin resmi zabıta kıyafetiyle görev yapıp işlem tesis ettiği, bazılarının kadrolu zabıta memurlarının amiri yapıldığı belirlendi. Denetçiler, işçinin rıza göstermesinin ya da eğitim almasının bu görevleri üstlenmesine hukuki dayanak oluşturmadığını kaydetti.

Anayasa itfaiye ve zabıtayı asli ve sürekli görev sayıyor

Bulguların tamamı Anayasa'nın 128'inci maddesine dayanıyor. Maddeye göre genel idare esaslarına göre yürütülen kamu hizmetlerinin gerektirdiği görevlerden asli ve sürekli nitelik taşıyanlar, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle gördürülüyor. Aynı ilke 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun "İstihdam şekilleri" başlıklı 4'üncü maddesinde yineleniyor; 5'inci madde ise bu Kanun'a tabi kurumların dört istihdam şekli dışında personel çalıştıramayacağını düzenliyor.

Raporlarda belediyelerin zabıta ve itfaiye hizmetlerinin niteliği itibarıyla bu kapsamda olduğu belirtiliyor. Bolu Belediyesi raporunda Anayasa Mahkemesi'nin 26 Haziran 2019 tarihli ve 2019/27 esas, 2019/56 karar sayılı kararına atıf yapıldı; kararda genel idare esaslarına göre yürütülmesi gereken asli ve sürekli görev niteliği taşıyan itfaiye hizmetinin kamu görevlileri eliyle yürütülmesinin zorunlu olduğu, devletin bu hizmeti kamu görevlisi olmayan kişilere gördürmesine yol açacak düzenleme yapılamayacağı ifade edildi.

Belediye Zabıta Yönetmeliği de zabıta personelini tek tek sayıyor: Zabıta teşkilatındaki daire başkanı, müdür, şube müdürü, amir, komiser ve memurlar. Yönetmelik zabıtayı "özel zabıta kuvveti" olarak tanımlıyor, yani idari kolluk yetkisi kullanan bir birim.

Manisa'da 835 kişi, Denizli'de 392 kişi

Rakamların en büyüğü Manisa Büyükşehir Belediyesi'nde. Raporun 28'inci bulgusuna göre hizmet alımı suretiyle temin edilen ve işçi statüsünde olan 835 personel fiilen itfaiye ve zabıta hizmetlerinde görevlendirildi; bunların 468'i itfaiye, 367'si zabıta hizmetlerinde çalıştırıldı.

Denizli Büyükşehir Belediyesi'nin 5'inci bulgusunda hizmet alımıyla istihdam edilen 392 personelin fiilen itfaiye hizmetlerinde görevlendirildiği tespit edildi. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi'nin 8'inci bulgusuna göre şirket kadrosunda bulunan ve hizmet alımı kapsamında çalıştırılan 107 işçi zabıta, 243 işçi itfaiye personeli olarak görevlendirildi.

Sakarya Büyükşehir Belediyesi'nin 4'üncü bulgusunda sayı 224; bunların 196'sı itfaiye, 28'i zabıta hizmetlerinde çalıştırıldı. Çorum Belediyesi'nde 13 işçi zabıta, 20 işçi itfaiye hizmetlerinde; Kastamonu Belediyesi'nde doğrudan temin yöntemiyle şirketten istihdam edilen 20 personel belediye zabıtası, 9 personel itfaiye eri olarak görev yaptı. İzmir Seferihisar Belediyesi'nde doğrudan hizmet alım sözleşmesi kapsamında istihdam edilen 9 personel zabıta teşkilatında fiilen zabıta memuru olarak görevlendirildi.

Samsun Büyükşehir ve Kahramanmaraş Büyükşehir belediyeleri ile Sivas, Çankırı, Bolu, Bitlis, Afyonkarahisar Bolvadin, Bitlis Mutki, Bitlis Tatvan, Düzce Cumayeri, Giresun Görele, Kastamonu Araç, Kastamonu Devrekani, Kastamonu Hanönü, Kastamonu Taşköprü, Sivas Akıncılar, Sivas Zara, Aydın Kuşadası ve İstanbul Esenler belediyelerinde de aynı başlık bulgu konusu oldu.

Esenler'de 70 şirket personeli zabıta kıyafetiyle işlem yaptı

İstanbul Esenler Belediyesi'nin 2'nci bulgusu listedeki en ağır tespitlerden biri. Rapora göre zabıta memuru kadrosunda olmayan belediye şirketi personeline belediye zabıta teşkilatında fiilen zabıta memurluğu yaptırıldı.

Tespit iki yönlü. Birincisi: İdare tarafından 70 şirket personeli belediye zabıta teşkilatında zabıta memuru olarak görevlendirildi ve bu personel resmi zabıta kıyafetleriyle görev yapıp işlem tesis etti. İkincisi: Bu personelden bazıları başkanlık oluruyla "sorumlu" adı altında unvan değişikliği yapılarak kadrolu zabıta memurlarının amiri olarak görevlendirildi.

Belediye cevabında, "Destek Zabıta Sorumlusu" görevlendirmesi kapsamında personel şirketinden istihdam yapılmasının zabıta personeli sayısının yetersizliğinden kaynaklandığını, bu kapsamda görevlendirilen şirket personelinin görevlendirmelerinin sonlandırıldığını bildirdi.

Raporda aktarılan 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 51'inci maddesi, zabıtanın hukuki konumunu da gösteriyor. Maddeye göre belediye zabıtası beldede esenlik, huzur, sağlık ve düzenin sağlanmasıyla görevli olup mevzuatta öngörülen ceza ve diğer yaptırımları uyguluyor; görevini yaparken zabıtaya karşı gelenler ise kolluk kuvvetlerine karşı gelenler gibi cezalandırılıyor.

İdarelerin savunması: Yardımcı personel ve deprem

İdarelerin cevapları iki ana gerekçede toplanıyor. Samsun Büyükşehir Belediyesi, şirketten istihdam edilen personelin itfaiye ve zabıta birimlerine "yardımcı olmak üzere" görevlendirildiğini ifade etti.

Sayıştay bu savunmayı iki noktada çürüttü. Belediye Zabıta Yönetmeliği'nin "Geçici görevlendirme" başlıklı 41'inci maddesi yalnızca belediyede çalışan memurların zorunlu hallerde zabıta biriminin sadece büro hizmetlerinde ve bir yılda altı ayı geçmemek üzere görevlendirilmesine imkan tanıyor. Üstelik raporda, Norm Kadro İlke ve Standartlarına göre büyükşehir belediyesinin norm kadroları arasında "zabıta ve itfaiye yardımcı personeli" diye bir kadro bulunmadığı belirtildi.

Kahramanmaraş Büyükşehir Belediyesi ise olağanüstü koşullara dayandı. İdare cevabında, Kahramanmaraş merkezli depremden sonra acil personel ihtiyacının doğması nedeniyle itfaiye hizmetlerinin aksamaması için diğer birimlerden personel görevlendirildiğini, itfaiye hizmetlerinin memur eliyle yürütülmesi için gerekli işlemlerin yapılacağını bildirdi. Sayıştay'ın sonucu değişmedi: Memurlar eliyle yürütülmesi gereken kamu hizmetlerinde şirket personeli istihdamı sona erdirilmelidir.

Bolu Belediyesi raporu ise sık başvurulan diğer gerekçeleri tek tek karşılıyor. Rapora göre işçi statüsündeki personelin görevlendirmeye rıza göstermesi veya görev alanına ilişkin eğitim almış olması, bu personele zabıta ve itfaiye teşkilatlarına özgü asli görev ve yetkilerin kullandırılmasına hukuki dayanak teşkil etmiyor. Personelin sermayesinin tamamı belediyeye ait bir şirket bünyesinde istihdam ediliyor olması da işçi statüsünü değiştirmiyor.

İtfaiyede hizmet alımı yalnızca temizlik ve güvenlikle sınırlı

Bolu raporu, mevzuatın hizmet alımına izin verdiği alanı da net biçimde çiziyor. Belediye İtfaiye Yönetmeliği'nin "Güvenlik ve Temizlik Hizmetleri" başlıklı ek 2'nci maddesi uyarınca itfaiye teşkilatında doğrudan hizmet alımı yoluyla gördürülebilecek faaliyetler bina ve tesislerin temizlik ve güvenlik hizmetleriyle sınırlı. Buna göre itfaiyenin asli hizmetlerinin kamu personeli eliyle yürütülmesi yönetmelik gereği.

Zabıta tarafında da benzer bir sınır var. Belediye Zabıta Yönetmeliği'nin kadro ve unvanları sayan 6'ncı maddesinde geçen "hizmet için gerekli diğer kadrolar" ifadesinin, zabıta hizmetlerinin yardımcı ve destek mahiyetindeki işlerinde görev alabilecek personeli kapsadığı belirtildi. Raporda bu düzenlemenin, işçi statüsündeki personelin doğrudan zabıta yetkisi kullanacak veya zabıta hizmetlerinin asli görevlerini yerine getirecek şekilde görevlendirilmesine imkan tanıdığı biçiminde yorumlanmasının mümkün olmadığı kaydedildi.

Çorum Belediyesi raporu ise uygulamanın pratik riskine işaret etti: Zabıta Yönetmeliği'nde öngörülen şartlara tabi tutulmamış personelin hizmet alımı suretiyle zabıta olarak görevlendirilmesi, idari kolluk yetkilerinin kullanılmasında da bazı sıkıntılara yol açacak.

Bitlis'te kadrolu zabıta başka birimde, şirket işçisi zabıtada

Bitlis Belediyesi'nin 17'nci bulgusu sorunun iki yönünü birlikte gösteriyor. Belediyenin iştiraki Bitek Ltd. Şti. bünyesinde istihdam edilen işçilerin bir kısmı zabıta teşkilatında fiilen zabıta memuru olarak görevlendirilmiş. Buna karşılık zabıta olarak görev yapması gereken 2 personel, herhangi bir olağanüstü hal olmamasına rağmen süresiz olarak başka birimde görevlendirilmiş.

Burada ikinci bir yönetmelik hükmü devreye giriyor. Belediye Zabıta Yönetmeliği'nin 42'nci maddesine göre belediye zabıta görevlilerine zabıta hizmetleri dışında bir görev verilemiyor; ancak olağanüstü hallerde mülki amir veya belediye başkanının emriyle geçici olarak hizmetin gerektirdiği başka görevler verilebiliyor. Belediye, zabıta hizmetlerinin asli personel eliyle yürütülmesi için gerekli düzenlemelerin yapılacağını ve 657 sayılı Kanun'a tabi zabıta memuru alımına gidileceğini bildirdi.

Tablonun bir de tersi var. Konya Güneysınır ve Konya Yalıhüyük belediyelerinde zabıta kadrosunda görevli personel hiç bulunmadığı, bu görevin diğer personel marifetiyle yürütüldüğü tespit edildi. Aynı konunun bir başka türevi olarak Elazığ, Kırşehir ve Kütahya Simav belediyelerinde memurlar eliyle yürütülmesi gereken hizmetlerin bir kısmının şirket işçileri vasıtasıyla yürütüldüğü, Çanakkale Bayramiç ve Çanakkale Lapseki belediyelerinde ise asli ve sürekli görevlerin işçiler eliyle yürütüldüğü kayda geçti.