Kamunun denetim mekanizmalarından hangisi çalışıyor?

Türkiye son 20 yılda çok sayıda etkili kurumun kurulmasına tanık oldu. Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu ile Kamu Görevlileri Etik Kurulu, Kamu Denetçiliği Kurumu, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu, Kişisel Verileri Koruma Kurumu bunların en önemlileri arasında. Bu yazıda son 10 yılda bu kurum ve kurullardaki değişimlere yer vereceğiz.

Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu sessizliğe büründü

4982 sayılı Bilgi Edinme Hakkı Kanunu kapsamında kurulan Bilgi Edinme Değerlendirme Kurulu, bir dönem emsal niteliğindeki kararlarını düzenli olarak yayımlıyordu. Bu kararlar hem vatandaşlar hem de kurumların bilgi edinme birimleri için yol gösterici bir kaynaktı. Ancak son yıllarda Kurul tarafından yayımlanan karar sayısı neredeyse sıfıra indi.

Sorun yalnızca şeffaflıkla sınırlı değil. Kurulun verdiği kararların kurumlar tarafından uygulanıp uygulanmadığına ilişkin bir takip ve denetim de yapılmıyor. Bu durum, bilgi edinme hakkının etkinliğini doğrudan zayıflatıyor.

Etik Kurulu'nda kimin hakkında ne karar verildiği bilinmiyor

5176 sayılı Kanun'la kurulan Kamu Görevlileri Etik Kurulu, kamu görevlilerinin çıkar çatışması başta olmak üzere etik davranış ilkelerine uyumunu denetleyen en önemli yapılardan biri olarak görülüyordu. Kurulun kararları bir dönem Resmi Gazete'de yayımlanıyordu. Ancak bu uygulama daha sonra kaldırıldı.

Kurul uzun süredir emsal karar da yayımlamıyor. Hangi kamu görevlisi hakkında hangi şikayetin yapıldığı ve sonucun ne olduğu kamuoyu tarafından bilinmiyor. Kamu yönetiminde çıkar çatışması tartışmalarının sıkça gündeme geldiği bir dönemde Kurulun bu kadar sessiz kalması dikkat çekiyor.

Kamu Denetçiliği Kurumu hızlı karar veriyor

Kamu Denetçiliği Kurumu, bazı aksamalara rağmen genel olarak işleyen kurumlar arasında yer alıyor. Kurum, başvuruları çoğunlukla 2 ila 3 ay içinde sonuçlandırıyor ve emsal kararlarını yayımlamaya devam ediyor. Bu özelliği nedeniyle de takdiri hak ediyor.

Kurumun temel sınırlılığı, kararlarının tavsiye niteliğinde olması. İdarenin bu tavsiyelere uyup uymaması bağlayıcı değil. Buna rağmen Kurum, vatandaşın idareye karşı başvurabileceği hızlı ve masrafsız bir yol olma işlevini koruyor.

Eşitlik Kurumu emsal kararlarla yol gösteriyor

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu da başvuruları kısa sürede sonuçlandıran kurumlar arasında. Kurul, emsal kararlarını yayımlamayı sürdürüyor. Bu kararlar, ayrımcılık yasağı ve eşit muamele ilkesinin uygulamada nasıl yorumlandığını görmek açısından önemli bir kaynak oluşturuyor.

Kişisel Verileri Koruma Kurumu rehberlerle süreci yönetiyor

Kişisel Verileri Koruma Kurumu, görevini ciddiyetle yürüten kurumlardan biri olarak öne çıkıyor. Kurum, verdiği kararların yanı sıra uygulamaya esas rehberler yayımlıyor. Bu rehberler, hem kamu kurumlarının hem de özel sektörün 6698 sayılı Kanun'a uyum sürecini kolaylaştırıyor.

CİMER'in yeniden yapılanması gerekiyor

Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi (CİMER), vatandaşın en kolay ulaşabildiği başvuru kanallarından biri. Ancak sistemin etkin çalıştığını söylemek güç. CİMER, uygulamada büyük ölçüde gelen başvuruyu ilgili kuruma ileten bir aracı konumunda kalıyor.

Özellikle şikayette bulunan vatandaşlara verilen geri dönüşlerin niteliği tartışma konusu. CİMER'in yalnızca talebi yönlendiren bir yapı olmaktan çıkarılması ve verilen cevapların içeriğini takip eden bir yapıya kavuşturulması gerekiyor.

Sayıştay raporlarını düzenli yayımlıyor

Sayıştay, kamu idarelerine ilişkin denetim raporlarını her yıl düzenli olarak yayımlamaya devam ediyor. Bu raporlar, kamu kaynaklarının nasıl kullanıldığını izlemek isteyen kamuoyu, basın ve TBMM için temel bilgi kaynaklarından biri olmayı sürdürüyor.

Mahkemelerde yığılma sürüyor

Aksamaların en yoğun yaşandığı alan ise yargı. Açılan bir davada ilk duruşmanın yapılması 3 ayı bulabiliyor. Boşanma ve tahliye davaları gibi görece basit sayılabilecek uyuşmazlıklar 3 ila 4 yıl sürebiliyor. Adalet Bakanı Akın Gürlek, yargılama sürelerinin kısaltılmasına yönelik çeşitli tedbirleri sıkça gündeme getiriyor. Bu tedbirlerin hayata geçirilmesi büyük önem taşıyor. Bunun yanında gereksiz ve kötü niyetli davaların önüne geçilmesi de mahkemeler üzerindeki yükün hafifletilmesi için gerekli görülüyor.

Tüketici hakem heyetleri en hızlı işleyen mekanizmalardan

Tüketici hakem heyetleri, en hızlı çalışan başvuru mercileri arasında yer alıyor. Heyetler, başvuruları genellikle 2 ila 3 ay içinde karara bağlıyor. Bu hız, parasal sınırın altındaki tüketici uyuşmazlıklarında vatandaşın mahkemeye gitmeden hakkını aramasını mümkün kılıyor.

Teftiş raporları kurumlar arasında paylaşılmıyor

Bakanlık ve kurumların teftiş kurulu başkanlıkları, görevlerini yerine getirmeye çalışmaya devam ediyor. Ancak teftiş faaliyetlerinden elde edilen bilgi birikimi kurum dışına hiç çıkmıyor. Teftiş raporları özet halinde dahi kamuoyuyla paylaşılmıyor.

Oysa bir kurumun teftiş biriminin uygulamada tespit ettiği bir sorunu anonimleştirilmiş bir bilgi notu olarak açıklaması, benzer sorunlarla karşılaşan diğer kurumların teftiş birimleri için yol gösterici olabilir. Emsal niteliğindeki tespitlerin paylaşılması, aynı hataların farklı kurumlarda tekrarlanmasının önüne geçebilir.

Ortak sorun: Şeffaflık ve takip

Tablo, denetim mekanizmalarının performansının büyük ölçüde iki ölçüte bağlı olduğunu gösteriyor. Bunlardan ilki, kararların ve emsal niteliğindeki tespitlerin kamuoyuyla paylaşılması. İkincisi ise verilen kararların uygulanıp uygulanmadığının takip edilmesi. Emsal karar yayımlamayı sürdüren kurumlar hem vatandaş hem de idare için yol gösterici olmaya devam ederken, kararlarını kamuoyundan uzak tutan kurumların işlevi giderek sorgulanır hale geliyor.