37 idarede 270 saat fazla mesai sınırı aşıldı: Sayıştay raporu

İş Kanunu, bir işçiye yılda en fazla 270 saat fazla çalışma yaptırılmasına izin veriyor. Sayıştay Başkanlığı'nın 2025 yılı belediye denetim raporları, 37 idarede bu sınırın aşıldığını ortaya koydu. Bazı idarelerde aşım binlerce personeli kapsıyor; tek bir işçinin yıllık fazla çalışması 1.758 saate kadar çıkıyor. Sayıştay, sınırın işçinin beden ve ruh sağlığını koruma amacı taşıdığını, fazla mesai ücretinin ödenmiş olmasının aykırılığı ortadan kaldırmadığını belirtti.

Sınır işyerine değil, işçinin kendisine ait

4857 sayılı İş Kanunu'nun "Fazla çalışma ücreti" başlıklı 41'inci maddesinin birinci fıkrası, fazla çalışmayı haftalık 45 saati aşan çalışmalar olarak tanımlıyor. Aynı maddenin sekizinci fıkrası ise fazla çalışma süresi toplamının bir yılda 270 saatten fazla olamayacağını hükme bağlıyor.

6 Nisan 2004 tarihli ve 25425 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği'nin "Fazla çalışmada sınır" başlıklı 5'inci maddesi kritik bir ayrıntı içeriyor: bu süre sınırı işyerlerine veya yürütülen işlere ilişkin değil, işçilerin şahıslarına ilişkin.

Yani bir idarenin toplam fazla mesai bütçesi ne olursa olsun, her bir işçi için 270 saatlik sınır ayrı ayrı uygulanıyor. Yönetmelik ayrıca fazla çalışmanın işçinin onayı alınarak yaptırılabileceğini öngörüyor.

İSKİ'de 943 personel, 238 milyon TL fazla mesai ödemesi

Rakamların en yükseği İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi (İSKİ) raporunda. 2025 yılı içinde toplam 943 İdare personeline yıllık azami 270 saati aşan fazla çalışma yaptırıldı ve karşılığında toplam 238.373.613,84 TL ödeme yapıldı.

İzmir Elektrik, Su, Havagazı, Otobüs ve Troleybüs Genel Müdürlüğü (ESHOT) raporunda ise aşım en geniş personel kesimini kapsıyor. 88 personel 270 ile 300 saat, 740 personel 301 ile 400 saat, 1.160 personel 401 ile 500 saat, 647 personel 501 ile 600 saat, 195 personel 601 ile 700 saat, 54 personel 701 ile 800 saat arasında, 13 personel ise 801 saatin üzerinde fazla çalışma yaptı. Toplam 2.897 personel sınırın üzerinde çalıştırıldı.

Ulaşımpark Ulaştırma Hizmetleri AŞ'de 1.391 işçi sınırı aştı: 55 işçi 270-299 saat, 131 işçi 300-399 saat, 377 işçi 400-499 saat, 346 işçi 500-599 saat, 229 işçi 600-699 saat, 253 işçi ise 700 saat ve üzerinde fazla mesai yaptı.

Hatay Büyükşehir Belediyesi'nde üst işveren olarak istihdam edilen 1.113 personelin, Sakarya Büyükşehir Belediyesi'nde 751 işçinin fazla çalışma süresi sınırı aştı. Sakarya'da aşım 271 ile 1.023 saat arasında değişiyor.

Bir işçide 1.758, bir diğerinde 1.130 saat

Kişi başına rakamlar da yüksek. İzmir Urla Belediyesi raporunda, 270 saatin üzerinde çok sayıda personele fazla çalışma yaptırıldığı ve sürelerin işçiler özelinde 271 saat ile 1.758 saat bandında olduğu tespit edildi.

Düzce Belediyesi'nde Kültür Sanat ve Sosyal İşler Müdürlüğü'nde çalışan bir işçinin fazla çalışma saati 1.130 olarak belirlendi; Destek Hizmetleri ile Fen İşleri müdürlüklerinde görevli formenlerin fazla çalışma süresi de 1.000 saatin üzerinde çıktı.

Zonguldak Belediyesi'nde 2 personel 2025 yılı boyunca 1.300 saatin üzerinde, 17 personel 500 ile 700 saat arasında fazla çalışma yaptı. Mersin Yenişehir Belediyesi'nde 6 personel sınırı aşarak toplam 1.876 saat fazla çalıştı. Metro İstanbul AŞ'de 397 personelin mesaisi 270 ile 873 saat aralığında.

Sinop Belediyesi raporunda, 696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamında istihdam edilen 126 işçi ile 54 kadrolu işçinin yıllık bazda toplam 57.970 saat fazla çalışma yaptığı belirtildi.

Belediye şirketlerinde de yaygın

Bulgu, belediye şirketlerinin raporlarında da sık tekrarlanıyor. ESTRAM Hafif Raylı Sistemler AŞ'de 466 personel sınırı aştı: 107'si 270-399 saat, 87'si 400-499 saat, 65'i 500-599 saat, 55'i 600-699 saat, 152'si ise 700 saatin üzerinde. Raporda bu personelin ücretlerinin de limiti aşan saatler üzerinden ödendiği kaydedildi.

Etimkent Yapı Maden AŞ'de 364, İETT'de 199, Balıkesir Toplu Taşıma AŞ'de 137, Çorum Belediyesi'nde 125, İstanbul Ağaç Peyzaj AŞ'de 114, İSTAÇ İstanbul Çevre Yönetimi AŞ'de 92, Belpaş Sakarya AŞ'de 42, Mabel Mamak AŞ'de 29, İPA Stratejik Danışmanlık AŞ'de 33, Konbeltaş Konya AŞ'de 21 personel sınırın üzerinde çalıştırıldı.

Düzce Beltaş İnşaat AŞ raporunda ise yoğunlaşma dikkat çekiyor: şirkette istihdam edilen 60 işçiden 19'u sınırı aştı, özellikle beton fabrikasında çalışan 22 işçiden 14'ünün fazla çalışma süresi 300 saati geçti.

İdarelerin gerekçesi: personel açığı ve kesintisiz hizmet

Raporlarda yer alan kamu idaresi cevapları, aşımın yapısal bir nedene dayandığını gösteriyor. ESHOT, fazla çalışma sürelerinin yasal sınırları aşmasının temel nedenini toplu taşıma hizmetinin kesintisiz yürütülme zorunluluğu, sürücü personel yetersizliği, kırık mesai uygulamaları ve operasyonel ihtiyaçlar olarak açıkladı. Genel Müdürlük, sürücü açığının yaklaşık 470 kişi seviyesinde bulunduğunu ve fazla çalışma yükünün bu yapısal eksiklikten kaynaklandığını bildirdi.

İSKİ, 7 gün 24 saat hizmet esasına göre faaliyet gösterdiği için vardiyalı çalışma sistemi uyguladığını, personelin haftalık 40 saat çalışma düzenine tabi olduğunu, hizmetin kesintisiz sürdürülebilmesi için vardiyalı personelin tatil günlerinde de çalıştırıldığını ifade etti. İdare, 270 saati aşan çalışmaların özellikle şoför, kanalizasyon, bakım-onarım, şebeke ve bilgi işlem gibi kesintisiz hizmet sunan birimlerden kaynaklandığını belirtti.

İSKİ ayrıca Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın 2004 tarihli görüşüne dayanarak, eski bir Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca İSKİ işyerlerinde 270 saat sınırıyla bağlı olmaksızın fazla çalışma yaptırılabileceğini savundu. Düzce Beltaş AŞ ise bazı kritik noktalarda görev yapan personelin kendi talep ve rızası doğrultusunda fazla çalışma yaptığını bildirdi.

Sayıştay: sınır beden ve ruh sağlığını korumak için

Sayıştay bu gerekçeleri kabul etmedi. İSKİ raporundaki değerlendirmede, fazla çalışma için getirilen sınırlamanın işçinin beden ve ruh sağlığını koruma amaçlı olduğu belirtildi. Raporda, iş verimi ve işçi performansının olumsuz etkilenmesi ile idare bütçesinde ek gider oluşması nedenleriyle uygulamanın mevzuata uygun olmadığı değerlendirildi.

Raporların ortak sonucu, idarelerin işçilere 4857 sayılı Kanun'da azami süre olarak belirtilen yıllık 270 saati aşan sürelerde fazla çalışma yaptırmaması gerektiği oldu. ESTRAM ve Konbeltaş raporlarındaki kayıtlar, sınırı aşan saatlerin ücretinin ödenmiş olmasının mevzuata aykırılığı ortadan kaldırmadığını gösteriyor.

İşçi açısından: onay ve kayıt hakkı

Fazla çalışma, işçinin onayı alınarak yaptırılabiliyor ve 270 saatlik sınır her işçi için ayrı hesaplanıyor. Bu nedenle çalışan, yıl içinde kendi fazla çalışma kaydını idareden isteyebiliyor ve sınırın aşılması halinde fazla çalışmayı sürdürmeme talebini yazılı olarak iletebiliyor.

Fazla çalışma kayıtlarının tutulması ve işçi onayının alınması işverenin yükümlülüğü. Sayıştay raporlarında, sınırı aşan saatler için ücret ödenmiş olmasının mevzuata aykırılığı gidermediği belirtiliyor.

Bulgunun yer aldığı 37 idare

Belediyeler ve bağlı idareler (21): Hatay Büyükşehir, Samsun Büyükşehir, Sakarya Büyükşehir, İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi (İSKİ), İzmir Su ve Kanalizasyon İdaresi, Denizli Su ve Kanalizasyon İdaresi, İstanbul Elektrik, Tramvay ve Tünel İşletmeleri (İETT), İzmir Elektrik, Su, Havagazı, Otobüs ve Troleybüs Genel Müdürlüğü (ESHOT), İzmir Urla, İzmir Karşıyaka, İstanbul Beylikdüzü, İstanbul Silivri, Antalya Serik, Burdur Tefenni, Çorum Belediyesi, Düzce Belediyesi, Düzce Cumayeri, Edirne Keşan, Erzurum Yakutiye, Mersin Yenişehir, Sinop Belediyesi, Zonguldak Belediyesi.

Belediye şirketleri (15): İSTAÇ İstanbul Çevre Yönetimi AŞ, Metro İstanbul AŞ, İstanbul Ağaç Peyzaj AŞ, İstanbul Dijital Medya AŞ, İPA Stratejik Danışmanlık AŞ, Ulaşımpark Ulaştırma Hizmetleri AŞ, ESTRAM Hafif Raylı Sistemler AŞ, Etimkent Yapı Maden AŞ, Konbeltaş Konya AŞ, Belpaş Sakarya AŞ, Balıkesir Toplu Taşıma AŞ, Kayseri Erciyes Turizm AŞ, Mabel Mamak AŞ, Düzce Beltaş İnşaat AŞ, Düzce Belediyesi Turizm İşletmeleri AŞ.