Uzmanlardan gıda güvenliği uyarısı: Her E kodu zararlı değil
Ulusal İSTAHED Aile Hekimliği Kongresi'nde gıdadaki bilgi kirliliği masaya yatırıldı. Uzmanlar, sosyal medyadaki araştırmaların cımbızlandığını ve her E kodunun zararlı olmadığını vurguladı.
İstanbul Aile Hekimliği Derneği (İSTAHED) tarafından düzenlenen 13. Ulusal İSTAHED Aile Hekimliği Kongresi (İKON26) kapsamındaki "Gıda Güvenliğinde Bilim Temelli Risk Değerlendirmesi" başlıklı oturumda gıda güvenliği ve beslenme alanındaki bilgi kirliliği ele alındı. Oturuma İKON26 Kongre Başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya başkanlık etti. Konuşmacılar Gazi Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Toksikoloji Anabilim Dalı Başkanı ve FAO/WHO Gıda Katkı Maddeleri Ortak Uzman Komitesi (JECFA) Üyesi Prof. Dr. Bensu Karahalil ile Hacettepe Üniversitesi Beslenme ve Diyetetik Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Zehra Büyüktuncer Demirel oldu.
Sosyal medyada aynı gıdanın farklı araştırmalara dayanılarak bazen yararlı bazen zararlı ilan edildiği, verilerin seçilerek kullanılmasının ve sansasyonel açıklamaların doğru bilgiye ulaşmayı zorlaştırdığı belirtildi.
"Bir Araştırmanın Varlığı İddianın Doğruluğunu Kanıtlamaz"
Prof. Dr. Büyüktuncer Demirel, sosyal medyada araştırma sonuçlarının seçilerek ve bağlamından koparılarak kullanıldığını söyledi. Bilimsel literatürde "cherry picking" (cımbızlama) olarak bilinen bu yaklaşımın, bir görüşü destekleyen çalışmaları öne çıkarıp diğer sonuçları ve belirsizlikleri göz ardı ettiğini anlattı. "Kanıtın var olması kanıtın güvenilir olduğu anlamına da gelmiyor" diyen Büyüktuncer Demirel, kanıt değerlendirilirken araştırmanın kimlerle, hangi yöntemle ve koşullarda yapıldığının sorgulanması gerektiğini vurguladı.
Bilimsel iddialar karşısında şu dört sorunun sorulması gerektiğini belirtti: Kanıt var mı? Hangi düzeyde? Ne kadar güvenilir? Neyi gösteriyor, neyi göstermiyor?
Yanlış yorumlamaya glutensiz beslenme iddialarını örnek veren Büyüktuncer Demirel, gastroenteroloji polikliniğine başvuran belirli bir hasta grubunda yapılan araştırmanın sonuçlarının, tüm toplumda glutenin sınırlandırılması gerektiği biçiminde paylaşılmaması gerektiğini söyledi. Kanıta dayalı beslenmenin yalnızca makale kaynak göstermekten ibaret olmadığını, verilerin kişinin sağlık durumu ve gereksinimleriyle birlikte ele alınması gerektiğini ifade etti.
"E Kodu Zararlı Olduğunu Göstermez"
Prof. Dr. Karahalil, "E kodlu katkı maddeleri zararlıdır" genellemesinin bilimsel risk değerlendirmesiyle bağdaşmadığını belirtti. E kodlarının katkı maddelerini tanımlayan bir numaralandırma sistemi olduğunu, güvenliğin ise bilimsel veriler ve kullanım koşullarına göre değerlendirildiğini anlattı. Karahalil, bu maddelerin güvenliğinin toksikolojik çalışmalar, bilimsel literatür ve uluslararası değerlendirme mekanizmaları çerçevesinde, kullanım koşulları ve maruziyet düzeyleri dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Tehlike ile Risk Aynı Şey Değil
Karahalil, tehlikenin bir maddenin zarar verme potansiyelini, riskin ise belirli maruziyet koşullarında bu zararın ortaya çıkma olasılığını ve sonuçlarını ifade ettiğini belirtti: "Bir maddenin tehlikeli özellik taşıması, gerçek yaşam koşullarında mutlaka risk oluşturacağı anlamına gelmez." Ayrımı köpek balığı örneğiyle açıklayan Karahalil, denizde köpek balığı bulunmasının tehlike, onunla hangi koşullarda karşılaşıldığının ise risk olduğunu söyledi. Değerlendirmelerde tüketim miktarı, maruziyet süresi, sıklığı ve etkilenen grupların dikkate alınması gerektiğini ekledi.
"Doğal Her Zaman Güvenli, Sentetik Her Zaman Zararlı Değildir"
Soru-cevap bölümünde Karahalil, bir maddenin doğal ya da sentetik kaynaklı olmasının tek başına güvenli veya zararlı olduğunu göstermediğini belirtti. Büyüktuncer Demirel ise sağlıklı beslenmede tek bir gıdaya odaklanmanın yanıltıcı olabileceğini, tek bir besini "mucize" ya da "zehir" olarak nitelendirmek yerine tabağın ve beslenme düzeninin bütününün değerlendirilmesi gerektiğini söyledi.
Risk İletişimi Çağrısı
Karahalil, doğru risk iletişiminin bilimsel değerlendirme kadar önemli olduğunu, eksik bilginin gereksiz korku yaratabildiğini vurguladı. Bilinenlerin yanı sıra belirsizliklerin de açıkça paylaşılması gerektiğini belirten Karahalil, bilimsel verilerin herkesin anlayabileceği bir dille, şeffaf, tutarlı ve zamanında paylaşılması gerektiğini söyledi.
Uzmanlar, yanlış bilgilerin önlenmesi için kaynakların doğrulanmasını, araştırmaların bağlamında yorumlanmasını, açıklama yapanların uzmanlığının sorgulanmasını ve iddiaların bilimsel kanıtlarla değerlendirilmesini önerdi. Gıda okuryazarlığının artırılması ve yanıltıcı sağlık beyanlarından kaçınılması gerektiği de vurgulandı.
Kaya: "Aile Hekimleri Önemli Sorumluluk Taşıyor"
Oturum başkanı Uzm. Dr. Çınla Nişli Kaya, gıda güvenliğinin yalnızca beslenmeyle ilgili olmadığını, doğrudan toplum sağlığını etkileyen bir halk sağlığı konusu olduğunu söyledi. Birinci basamak sağlık hizmetlerinin temelini oluşturan koruyucu hekimlik anlayışıyla toplumun doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmasında aile hekimlerinin önemli sorumluluk taşıdığını belirten Kaya, İKON26'nın hedefinin güncel bilimsel gelişmeleri paylaşmanın yanında toplum sağlığına ilişkin bilimsel farkındalığa katkı sunmak olduğunu ifade etti.