Dijital nikah davetiyelerinde 'nezaketsizlik' dönemi

Eski usul davetten WhatsApp duyurusuna

Yazıda, geçmişte nikah sahibinin ya da ailesinin evleri tek tek dolaşarak davetini bizzat ilettiği, bu zahmetli sürecin kişiye değer verildiğini hissettiren bir anlam taşıdığı hatırlatıldı. Telefonun yaygınlaşmasıyla ziyaretin yerini aramanın aldığı, ancak sesin ve samimi hitabın korunduğu belirtildi. Bugün ise WhatsApp üzerinden gönderilen davetiyelerin yalnızca isim, tarih ve adres bilgisinden ibaret kaldığı; çoğu zaman kalabalık grup sohbetlerine bırakılan bu görsellerin davetten çok duyuruya benzediği ifade edildi.

Bilgi vermekle davet etmek aynı şey değil

Yazıya göre bir nikahtan haberdar edilmekle o nikaha davet edilmek arasında temel bir fark var: Haber yalnızca tarih ve yer bildirirken davet, değer ve yakınlık ifade ediyor. Bu ayrımın dijital davetiyelerde kaybolduğu, alıcının kendisini "gönderim listesindeki bir kayıt" gibi hissettiği vurgulandı.

Düşünürlerden referanslar: Ritüellerin kayboluşu

Metinde, psikiyatr Erol Göka'nın "teknomedyatik dünya" kavramına atıfla, teknoloji ve medyanın artık yalnızca birer araç olmaktan çıkıp insanların birbirini görme biçimini belirlediği aktarıldı. Filozof Byung-Chul Han'ın "ritüellerin kayboluşu" ve "Öteki'nin yok oluşu" tezlerine referansla, eski davet geleneğindeki ziyaret ve sohbetin kişiye topluluk içinde bir yer hissettiren küçük bir tören işlevi gördüğü, bu inceliklerin ortadan kalkmasıyla geriye yalnızca "çıplak bilgi" kaldığı belirtildi. Düşünür İbrahim Kalın'ın teknolojiyi insan davranışlarını yeniden biçimlendiren bir gerçeklik alanı olarak ele aldığına da değinilerek, hızlı ulaşımın niyetin yerini almaya başladığı savunuldu.

"Kolaylık özensizliğin mazereti olamaz"

Yazıda, teknolojik imkanların artmasının beraberinde ahlaki bir sorumluluk da getirdiği, yüz kişiye saniyeler içinde ulaşabilmenin bu kişileri isimsiz bir kalabalığa dönüştürme hakkı vermediği ifade edildi. Kişiye özel bir hitap cümlesinin yazılmasının yalnızca birkaç saniye sürdüğüne dikkat çekilerek, bu küçük ayrıntının yokluğunun alıcıda "bu kadarını bile çok gördü" hissi yarattığı belirtildi.

Yazı, çözümün eski usullere geri dönmek değil, dijital araçları kullanırken karşı taraftaki kişiyi bir telefon numarası değil bir insan olarak görmekten geçtiği vurgusuyla sona erdi.

---------------------------

İşte bir edebiyat dergisinde yayımlanan yazı

Dijital Nikah Davetiyelerinde Nezaketsizlik Dönemi

Bir zamanlar davet etmek, biraz da yola düşmekti.

Nikah sahibi, babası yahut ailenin sözü geçen bir büyüğü evden eve dolaşır; bir çay içer, hal hatır sorar, davetini bizzat iletirdi. Zahmetliydi. Zaman alır, ayakkabı eskitirdi. Fakat o zahmetin içinde kıymetli bir anlam vardı: "Seni bu çabaya değer buluyorum."

Kapıya kadar gelen kişi, davetiyeden önce kendisini getirirdi. Davet, bir kağıdın değil, insanın bedeniyle taşıdığı saygıydı.

Sonra telefon çıktı. Ziyaretin yerini bir arama aldı. Meşakkat azaldı ama ses kaldı. Nikah sahibinin sevinci, telaşı ve "Seni de bekliyoruz" deyişi kulağınıza ulaşıyordu.

WhatsApp'ın ilk dönemlerinde de isminizle başlayan birkaç samimi cümle, aradaki mesafeyi kapatmaya yetiyordu.

Şimdi ise ekrana sessizce bir görsel düşüyor: İki isim, bir tarih, bir adres.

Ne selam var ne hitap ne de gelmenizin gerçekten istendiğini gösteren bir cümle.

Gönderen belli, alan belli; fakat ikisinin arasındaki insan kayıp.

Dahası, dijital davetiyeler artık doğrudan WhatsApp gruplarına bırakılıyor. Elli veya yüz kişinin bulunduğu bir gruba atılan görsel, davetten çok duyuruya benziyor. İnsan, kendisine özellikle seslenilmiş bir misafir değil, kalabalığın içindeki telefon numaralarından biri olduğunu hissediyor.

Bu yüzden davetiyeyi alan kişinin zihninde ister istemez bir soru beliriyor: "Beni gerçekten yanında görmek mi istiyor, yoksa yarın 'Beni neden çağırmadın?' demeyeyim diye mi gönderdi?"

Bu, basit bir alınganlık değildir. Çünkü bir nikahtan haberdar edilmek ile o nikaha davet edilmek aynı şey değildir. Haber, tarih ve yer bildirir; davet ise değer ve yakınlık bildirir. Biri bilgi verir, diğeri hayatında size yer açar.

Dijital davetiyedeki bu küçük değişiklik, aslında insan ilişkilerinde yaşanan daha büyük dönüşümün izlerini taşıyor. İletişim araçları çoğaldıkça iletişimin de güçleneceğini sandık. Oysa daha fazla kişiye daha kısa sürede ulaşırken, her birine ayırdığımız dikkat azaldı. Bağlantılarımız çoğaldı, bağlarımız inceldi.

Erol Göka'nın "teknomedyatik dünya" dediği şey, tam da böyle bir hayat biçimidir. Teknoloji ve medya artık yalnızca kullandığımız araçlar değildir; birbirimizi görme ve birbirimize seslenme biçimimizi de belirler. Zamanla ilişkinin kendisinden çok görüntüsüyle yetinmeye başlarız. Dijital davetiyede de davetin görüntüsü vardır; fakat davet etmenin sıcaklığı eksiktir. Bilgi ulaşmış, işlem tamamlanmış, ama ilişki kurulamamıştır.

Bu noktada mesele yalnızca yeni bir iletişim alışkanlığı olmaktan çıkar. Byung-Chul Han'ın "ritüellerin kayboluşu" dediği aşınmanın gündelik hayattaki küçük bir örneğine dönüşür. Ritüeller sıradan davranışlara biçim, süre ve anlam kazandırır. Eski davet usulündeki ziyaret, ikram, sohbet ve davet cümlesi de kişiye topluluk içindeki yerini hissettiren küçük bir törendi. Bugün düğün ve nikah bütün gösterişiyle sürüyor; fakat insanları o törene bağlayan incelikler birer birer ortadan kalkıyor.

Ritüel kaybolunca geriye çıplak bilgi kalıyor. Davetiye artık saklanan, hatırası olan bir şey değil; ekrana düşüp birkaç saniye sonra başka mesajların altında kaybolan bir veriye dönüşüyor. Han'ın "şey-olmayanlar" dünyası biraz da böyle kuruluyor: Eşyaların, hatıraların ve kalıcı ilişkilerin yerini hızla akan görüntüler alıyor.

Bu akış içinde karşımızdaki insan da yüzü, hatıraları ve hassasiyetleri olan bir kişi olmaktan çıkarak gönderim listesindeki bir kayda dönüşüyor. Han'ın "Öteki'nin yok oluşu" dediği şey, belki en görünür halini burada buluyor: Herkese ulaşabiliyor fakat hiç kimseye gerçekten seslenemiyoruz.

İbrahim Kalın'ın teknolojiyi yalnızca bir araç değil, insanı kuşatan ve davranışlarını yeniden biçimlendiren bir gerçeklik alanı olarak görmesi de bu yüzden önemlidir.

WhatsApp niyetimizi sadece taşımıyor; zamanla niyetimizin biçimini de değiştiriyor. Bize mümkün olan en kısa sürede en fazla kişiye ulaşmayı öğretiyor. Ardından biz de hızı özenin, erişimi temasın, bildirimi davetin yerine koyuyoruz.

Oysa hızlı ulaşmak, sahici biçimde temas etmek değildir. Nikahın tarihini ve adresini bildirmek, bir insanı sevincinize ortak etmek anlamına gelmez. Teknoloji mesajı iletmiş olabilir; fakat niyeti yolda bırakmışsa iletişim tamamlanmış sayılmaz.

Dijital çağın temel yanılgılarından biri budur: Bilgi vermeyi iletişim kurmak sanmak.

Üstelik teknoloji imkanlarımızı artırıyorsa ahlaki sorumluluğumuzu da artırmalıdır. Yüz kişiye birkaç saniyede ulaşabilmek, yüz kişiyi isimsiz bir kalabalığa dönüştürme hakkı vermez. Kolaylık, özensizliğin mazereti olamaz.

Bir dijital davetiyeye "Ahmet Bey, sizi de aramızda görmek bizi mutlu eder" yazmak birkaç saniye sürer. Tam da bu nedenle o cümlenin yokluğu daha fazla incitir. İnsan ister istemez, "Bu kadarını bile çok gördü" diye düşünür.

Nezaket zaten büyük ve gösterişli davranışlardan oluşmaz. Bir selam, ismiyle hitap, özenle seçilmiş bir cümle. Bunların her biri karşıdaki insana "Seni görüyorum" demenin farklı biçimleridir. Medeniyet dediğimiz şey de büyük iddialardan önce bu küçük davranışlarda ortaya çıkar.

Mesele geçmişi romantikleştirip yeniden kapı kapı dolaşmayı önermek değildir. Eski biçimler değişebilir. Korunması gereken, onların taşıdığı insani anlamdır.

Biz kapımızın çalınmasını özlemiyoruz aslında. Özlediğimiz, o kapıyı çalmaya değer bulunmuş olma duygusudur.

Bir WhatsApp mesajı da sıcak ve sahici olabilir. Yeter ki gönderen, ekranın öteki tarafında bir telefon numarası değil, bir insan bulunduğunu unutmasın. Çünkü gerçek bir davetin içinde, açıkça söylensin ya da söylenmesin, şu cümle vardır:

"Sen kalabalıktan biri değilsin. Seni görüyorum ve sevincimde sana da yer açıyorum."

Bu cümle kaybolduğunda geriye davetiye kalır; davet değil.