İzmir'de 57 milyonluk arıtma tesisi kuruldu, çalıştırılmadı

Sayıştay Başkanlığı, İzmir Büyükşehir Belediyesi'nin 2025 yılı denetiminde katı atık depolama sahalarından çıkan çöp sızıntı suyunun nereye gittiğini inceledi. Harmandalı Katı Atık Depolama Sahası'ndaki sızıntı suyunun arıtmadan geçirilmeden kanalizasyon hattına deşarj edildiği tespit edildi. Bergama'da ise 57,7 milyon liraya tamamlanıp çalışır vaziyette teslim alınan sızıntı suyu arıtma tesisinin çalıştırılmadığı, suyun Bakırçay deresine kadar ulaştığı belirlendi. Aynı sorun Mardin'de de bulgu oldu; orada ölçümler kirlilik sınırlarının kat kat üzerinde çıktı.

Harmandalı'da arıtma tesisi hiç yok

İzmir Büyükşehir Belediyesi raporunun "Diğer Bulgular" bölümündeki ilk tespit, Harmandalı Katı Atık Depolama Sahası'na ilişkin. Rapora göre sahadaki çöp sızıntı suyu arıtmadan geçirilmeden kanalizasyon hattına deşarj ediliyor.

Sayıştay nedenini de yazdı: idare tarafından işlettirilen katı atık depolama tesisinin arıtma tesisi bulunmuyor. Bu nedenle sızıntı suyu doğrudan kanalizasyon sistemine veriliyor.

Rapora göre bu suyun kanalizasyona verilmesi, kirletici etkisinin yüksek olması sebebiyle atıksu arıtma tesisinin verimini düşürüyor ve arıtma fonksiyonunu zayıflatıyor.

Belediye cevabında, sızıntı suyu arıtma tesisinin atık tesisine ait imtiyaz sözleşmesinde yer almadığını belirterek hukuki sürecin incelendiğini bildirdi. Sayıştay sonuç bölümünde, Harmandalı sahasına sızıntı suyu arıtma tesisi kurulması ve sızıntı suyunun kanalizasyon hattına deşarjının engellenmesi gerektiğini kaydetti.

Yönetmelik bu suyun kanalizasyona verilmesini yasaklıyor

Raporda dayanak olarak Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği gösterildi. Yönetmeliğin "Atıksu Toplama Sistemine Verilemeyecek Maddeler" başlıklı 46'ncı maddesi, arıtma tesisinin arıtma verimini, çamur tesislerinin işletilmesini, çamur bertarafını veya çamur değerlendirilmesini olumsuz yönde etkileyen maddelerin atıksu altyapı tesislerine verilmesini yasaklıyor.

Aynı madde, atıksu tesislerini tahrip eden, fonksiyonlarını ve bakımlarını engelleyen, zorlaştıran, tehlikeye sokan veya tesislerde çalışan personele zarar veren maddelerin de verilmesini yasak kapsamına alıyor.

Yönetmeliğin 45'inci maddesi ise endüstriyel atıksuların ön arıtma gereğini ortadan kaldırmak üzere kirletilmemiş sularla seyreltilerek kanalizasyon sistemine verilemeyeceğini hükme bağlıyor.

Bergama'da 57,7 milyon liralık tesis çalıştırılmadı

Raporun ayrı bir bulgusu, Bergama katı atık depolama sahasını konu alıyor ve mali boyutu daha belirgin.

Rapora göre 2021/606382 kayıt numaralı ihaleyle Bergama Entegre Katı Atık Yönetim Tesisi Sızıntı Suyu Arıtma Tesisi Yaptırılması işinin sözleşmesi 20.664.000,00 TL bedelle 11 Kasım 2021'de imzalandı. Yapım işi fiyat farkı dahil 57.717.724,30 TL'ye ulaştı; 11 Mart 2024'te geçici kabul yapılarak bitirildi ve tesis çalışır vaziyette teslim alındı.

Buna karşın Sayıştay, çöp entegre tesisinden çıkan sızıntı suyunu arıtması gereken bu arıtma tesisinin çalıştırılamadığını, bu sebeple sızıntı suyunun arıtılmadan kanalizasyon hattına deşarj edildiğini tespit etti.

Deşarj edilen su, arıtma kabiliyeti sınırlı olan İZSU'ya ait Bergama Atıksu Arıtma Tesisi'ne yönlendiriliyor. Raporda, bu tesisin çıkış hattından çıkan suyun Bakırçay deresine deşarj edildiği kaydedildi.

Sayıştay ayrıca İZSU verilerine dayanarak Bergama Atıksu Arıtma Tesisi'nin 2024 yılından itibaren mevzuatla zorunlu tutulan sürekli atıksu izleme sistemine veri aktarmadığını belirledi. Rapora göre bu durum tesisin arıtma kabiliyetinin sınırlı olduğunu da gösteriyor.

Denetçiler, yatırım maliyetine katlanılarak yapılan sızıntı suyu arıtma tesisinin çalıştırılmayıp sızıntı sularının alıcı ortama arıtılmadan deşarj edilmesinin, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'ndaki çevrenin korunması görevinin yerine getirilmesinde eksiklik olduğunu gösterdiğini değerlendirdi. Belediye bu bulguda, gerekli işlemlerin yapılacağını ifade etti.

Mardin'de protokol imzalandı, ön arıtma yapılmadı

Aynı sorun Mardin Su ve Kanalizasyon İdaresi (MARSU) raporunda da bulgu oldu. Rapora göre Organize Sanayi Bölgesi'nin endüstriyel nitelikteki atık suları ile katı atık tesisi çöp sızıntı suyu, herhangi bir ön arıtmaya tabi tutulmaksızın Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi kanalizasyon hattına doğrudan deşarj ediliyor.

Sayıştay, bu deşarja 10 Ağustos 2022'de imzalanan bir protokolle, Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği ile MARSU'nun kendi yönetmeliğindeki düzenlemelere uyulmaksızın izin verildiğini tespit etti.

Raporda sıralanan eksiklikler şöyle: Organize Sanayi Bölgesi ile katı atık tesisine Yönetmeliğin 44'üncü maddesinde öngörülen usullere uygun "Atıksu Bağlantı İzni ve Belgesi" verilmemiş; otomatik numune alma ve debi ölçme cihazı bulunan numune alma bacası inşa edilmemiş; Organize Sanayi Bölgesi'nde faaliyet gösteren nişasta fabrikalarında devreye alınması gereken evaporatör üniteleri devreye alınmamış.

Ölçümler sınırın 20 katına çıktı

MARSU raporundaki numune analizleri, kirlilik yükünü somutlaştırıyor. MARSU'nun kendi yönetmeliğinde askıda katı madde için 400 mg/L, kimyasal oksijen ihtiyacı için 1.000 mg/L sınır belirlenmiş. Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği'nin değerleri ise sırasıyla 120 mg/L ve 160 mg/L.

Raporda yer alan Organize Sanayi Bölgesi atıksu analizlerine göre 10 Ocak 2025'te askıda katı madde 1.350,00 mg/L, kimyasal oksijen ihtiyacı 3.268,94 mg/L ölçüldü; pH ise 5,66 çıktı. 6 Şubat 2025 tarihli ölçümde kimyasal oksijen ihtiyacı 2.948,10 mg/L, 24 Mart 2025 tarihli ölçümde askıda katı madde 785,00 mg/L olarak kaydedildi.

Sayıştay ayrıca Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi'nin arıtma sonrası çıkış suyunun, kirlilik yükünün yüksek olması nedeniyle oldukça koyu renkli olduğunu ve berraklığının bulunmadığını tespit etti.

Protokoldeki debi aşıldı, tesis zarar görüyor

Rapora göre protokolün 9'uncu maddesinde aylık atıksu miktarı 56.740,74 m³, yıllık miktar 680.888 m³ olarak belirlenmiş ve bu miktarların sözleşme süresince sabit kalacağı kararlaştırılmış.

Oysa laboratuvar analizleri farklı sonuç verdi. 15 Mayıs 2023 tarihli raporda atıksu debisi 3.793,13 m³/gün ölçüldü; bu, yıllık 1.183.456,56 m³ anlamına geliyor. 8 Mart 2024 tarihli raporda debi 2.815,73 m³/gün, 26 Kasım 2024 tarihli raporda 3.000,00 m³/gün ölçüldü. Sayıştay, her halükarda kanalizasyon sistemine verilen atıksuyun protokolde mutabık kalınan miktarların oldukça üzerinde olduğunu kaydetti.

Raporda tesise verilen zarar da anlatıldı: Kızıltepe Atıksu Arıtma Tesisi'nin prosesi evsel nitelikli atık sulara göre tasarlandığı için endüstriyel atıksuyun kirlilik yükü tesise zarar veriyor; arıtmada kullanılan kimyasal oksijen miktarı ihtiyacı, yıllık enerji maliyeti ile bakım ve onarım giderleri artıyor.

Sayıştay ayrıca Organize Sanayi Bölgesi'ndeki un ve nişasta fabrikalarından kanalizasyon hattına olması gerekenin üzerinde buğday ve mısır gibi katı madde geldiğini, bunun tesisin ızgara ekipmanlarına zarar verdiğini, tesiste istihdam edilen teknik personelin sayısal yetersizliği nedeniyle arıza bakım ve onarımlarında aksamalar meydana geldiğini belirledi.

Raporda, atıksuyla birlikte tesise gelen katı madde miktarında özellikle son iki yılda ciddi artışlar gözlendiği, bu nedenle tesise kimyasal oksijen sağlayan blower ekipmanlarında ve ızgara sistemlerinde arızalar meydana geldiği kaydedildi. Denetçilere göre kirlilik yükü artan atıksu, evsel atık sular için projelendirilen arıtma tesisinin verimliliğini düşürüyor ve işletme birim maliyetlerini artırıyor. MARSU cevabında, söz konusu hususun düzeltilmesi için çalışmaların yürütüldüğünü bildirdi.