Yıpranma payında yeni düzenleme yok: 5 yıl iddiası yanlış

Sosyal Güvenlik Kurumu'nun yıpranma payında yeni bir düzenleme yaptığına ilişkin haberler mevzuatta karşılık bulmuyor. Uygulamanın dayanağı olan 5510 sayılı Kanun'un 40. maddesi 2008 yılından bu yana yürürlükte. Maddedeki kapsam tablosuna son esaslı ekleme 2018 yılında yapıldı. Haberlerde geçen "5 yıl erken emeklilik" ifadesi ise kanundaki iki ayrı üst sınırın birbirine karıştırılmasından kaynaklanıyor.

SGK yıpranma payında yeni bir düzenleme yaptı mı?

Hayır. Yıpranma payının kanuni adı fiili hizmet süresi zammı ve düzenleme 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 40. maddesinde yer alıyor.

Maddenin kapsam tablosuna son dönemde yapılan iki önemli ekleme bulunuyor. 2015 yılında 6645 sayılı Kanunla itfaiye personeli ve basın mensupları gibi gruplar tabloya girdi. 2018 yılında 7146 sayılı Kanunla sağlık meslek mensupları için ayrı bir sıra eklendi.

Bu iki düzenlemeden sonra 40. maddenin kapsamını genişleten bir kanun bulunamadı. Sosyal Güvenlik Kurumu'nun "45 meslek grubuna hak tanındı" biçiminde bir duyurusu da tespit edilemedi.

Haberlerin dayanağı yeni bir mevzuat metni değil. Kanunun yıllardır yürürlükte olan tablosunun yeniden derlenmesinden oluşuyor.

Yıpranma payı kaç yıl erken emeklilik sağlıyor?

Haberlerdeki "5 yıl" rakamı emeklilik yaşıyla ilgili değil.

Kanun iki ayrı hesap öngörüyor ve bunların üst sınırları birbirinden farklı.

Birincisi prim ödeme gün sayısına eklenen süre. Bu ekleme çoğu grup için en çok beş yıl olabiliyor. Türk Silahlı Kuvvetleri, Jandarma Genel Komutanlığı, Sahil Güvenlik Komutanlığı ile Emniyet Genel Müdürlüğü ve Milli İstihbarat Teşkilatı personeli için sınır sekiz yıl. Yeraltı işlerinde çalışanlar için bu eklemede üst sınır bulunmuyor.

İkincisi emeklilik yaş haddinden yapılan indirim. Bu indirim, eklenen sürenin tamamı değil yarısı kadar ve en çok üç yıl olabiliyor. Tek istisna yasama organı üyeleri ile Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar; onlarda sürenin tamamı indirime konu oluyor, üst sınır yine üç yıl.

Dolayısıyla yıpranma payı nedeniyle beş yıl erken emekli olan bir grup bulunmuyor. Beş yıl, prim gününe eklenen sürenin tavanı.

Somut bir örnek farkı gösteriyor. Yılda 90 gün ilave alan bir grupta 3.600 gün çalışan sigortalının teorik ilave süresi 900 gün oluyor. Yaş haddinden indirime konu olan kısım bunun yarısı, yani 450 gün ya da 1 yıl 3 ay.

Yıpranma payı 45 meslek grubunu mu kapsıyor?

"45 meslek grubu" ifadesi kanunda geçen bir kategori değil.

Kanunun 40. maddesindeki tablo meslek adlarına göre değil, işyeri ve iş türüne göre kurulmuş sıralardan oluşuyor. Tabloda 60, 90 ve 180 günlük üç farklı ilave süre grubu bulunuyor.

Yılda 60 gün ilave verilen işler arasında sağlık meslek mensuplarının kanunda sayılan işleri, yangın söndürme işleri ile çimento, cam ve döküm üretimindeki belirli işler yer alıyor. Yılda 90 gün verilen gruplar arasında basın mensupları, radyoaktif madde işleri ve bazı metal ile asit üretim işleri bulunuyor. Yılda 180 gün ise maden ocakları, kanalizasyon ve tünel yapımı gibi yeraltı işleri için öngörülmüş.

Tablodaki alt bentler ayrı ayrı sayıldığında farklı toplamlara ulaşmak mümkün. "45" sayısı bu sayma biçimlerinden birinin sonucu; resmi bir sınıflandırma değil.

Mesleğin tabloda sayılması da tek başına yeterli değil. Kanun, bir çimento fabrikasının bütün personeline değil, ilkel maddeleri kırma, eleme ve karıştırma ya da otomatik fırınlarda pişirme gibi belirli işlerde çalışanlara hak tanıyor.

Yıpranma payından yararlanmak için hangi şartlar gerekiyor?

Haberlerde genellikle yer almayan üç şart bulunuyor.

Birincisi fiili çalışma ve risk maruziyeti. Sigortalının kanunda tanımlanan işi fiilen yapması ve o işe özgü risklere maruz kalması gerekiyor. İşyerinin tehlikeli sınıfta bulunması, bordrodaki unvan veya meslek kodu tek başına hak doğurmuyor.

İkincisi asgari çalışma eşiği. Yaş haddinden indirim yapılabilmesi için kapsamda en az 3.600 gün çalışmış olmak gerekiyor. Yeraltı işlerinde bu eşik 1.800 gün. Yasama organı üyeleri için eşik aranmıyor.

Üçüncüsü sigortalılık statüsü. Haktan 4/a kapsamında hizmet akdiyle çalışanlar ile 4/c kapsamındaki kamu görevlileri yararlanabiliyor. 4/b kapsamındaki bağımsız çalışanlar madde kapsamında sayılmamış.

Ölüm halinde emeklilik yaş haddinden indirim uygulanmıyor.

Son dönemde kapsam genişledi mi, daraldı mı?

Son dönemdeki gelişmeler haberlerin anlattığının tersi yönde.

Sosyal Güvenlik Kurumu Emeklilik Hizmetleri Genel Müdürlüğünün duyurusuna göre Nisan 2025 döneminden itibaren meslek kodu kontrolü uygulanıyor. İşyeri kapsamda tanımlı olsa bile, işin risklerine maruz kalmayacağı değerlendirilen bazı meslek kodlarıyla bildirim engellenebiliyor.

Bu durumda işverenin yanlış meslek kodunu düzeltmesi ya da çalışanın fiilen kapsamdaki işi yaptığını belgelerle bağlı Sosyal Güvenlik Kurumu merkezine başvurarak kanıtlaması gerekiyor.

Kapsamdan çıkarma örneği de bulunuyor. Kurumun 2021 tarihli genel yazısı uyarınca tıbbi uygulama yetkisine sahip psikologlar tablo kapsamından çıkarıldı ve bu kişiler için yapılan bildirimler iptal edildi.

Bu haberler neden her yıl yeniden yayımlanıyor?

Yıpranma payı, arama hacmi her yıl tekrarlanan bir konu.

"Yıpranma payı olan meslekler" ve "erken emeklilik hangi meslekler" gibi sorgular her yıl yeniden aranıyor. Bu nedenle bazı yayınlar aynı içeriği yılı değiştirerek yeniden yayımlıyor.

Aynı iddianın birden fazla yayında farklı başlıklarla yer aldığı görülüyor. Bu haberlerin bir kısmı emeklilik yaşındaki indirimi en fazla üç yıl olarak doğru aktarırken, bazıları "5 yıl erken emeklilik" ifadesini başlığa taşıyor.

Başlıklar arasında çelişki de bulunuyor. Bir yayın kapsamın genişletildiğini duyururken, bir başkası bazı meslek gruplarının listeden çıkarıldığını yazıyor.

İddiaların ortak zayıf noktası kaynak göstermemeleri. Haberlerin hiçbiri bir kanun numarası, Resmi Gazete tarihi ya da Sosyal Güvenlik Kurumu duyuru tarihi vermiyor.

Yıpranma payı kaydı nasıl kontrol edilir?

Çalışanlar kendi kayıtlarını doğrulayabiliyor.

İlk adım e-Devlet üzerinden Sosyal Güvenlik Kurumu tescil ve hizmet dökümüne bakmak. Dökümde gün sayılarının yanında belge türü bilgisi de yer alıyor.

4/a kapsamındaki çalışanlar için temel belge türleri şöyle: 60 gün ilave için 29 ve 30, 90 gün için 32 ve 33, 180 gün için 35 ve 36. Yeraltı çalışanları için 4, 5 ve 6 numaralı belge türleri de kullanılıyor.

4/c kapsamındaki kamu görevlilerinde bu kodlar yerine statüye uygun yıllık prim belgesi ve HİTAP kayıt süreci işliyor.

Dökümde bildirim görünmüyorsa, önce yapılan işin kanun kapsamına girip girmediği belirlenmeli. Hak iddiası yalnızca sektör adına veya işyerinin tehlike sınıfına dayandırılmamalı. İhtilaf halinde görev tanımı, puantaj çizelgeleri ve iş güvenliği kayıtları değerlendirmeye esas alınıyor.